NEW FEAR FOR THE MEKONG: NO SEASONNAL FLOW REVERSAL IN THE TONLE SAP (English & VNese language)

Quang M. Nguyen

August 8, 2020

Introduction

The Tonle Sap is a unique tributary of the Mekong river, connecting the largest freshwater lake in Southeast Asia of the same name with the Mekong river at Phnom Penh, the capital of Cambodia.  Normally, water flows from the Tonle Sap lake to the Mekong river.  But during the wet season, when water levels in the Mekong river are high enough, the Tonle Sap reverses its flow and allows water from the Mekong river to fill up the Tonle Sap lake, expanding its surface area from 2,500 km² in June to about 16,000 km² by the end of October or beginning of November [1].  Areas surrounding the lake flooded with high water become spawning and breeding grounds for fish, producing an annual catch from 177,000 to 252,000 tons [2].  The Tonle Sap lake acts as a natural reservoir for the Mekong system that regulates the flood flows downstream of Phnom Penh and provides supplement water for the Mekong Delta in Vietnam (MDV) dung the dry season.

Last year, a combination of climate change, El Niño and dams on the Mekong mainstream and tributaries caused the Tonle Sap to reverse its flow lately, in August instead of June, and lasted only 6 weeks instead of months [3].  This year, the Tonle Sap may delay its flow reversal again because the water levels in the Mekong river at Stung Treng, Kratie, Kampong Cham and Neak Luong are still below their minimum levels recorded between 1960 and 2019, according to the Mekong River Commission (MRC) [4].  These delays have caused some experts to fear that the Tonle Sap may not reverse its flow at all.  This would not only reduce permanently the fish catch, but also threaten the entire ecosystem of the Tonle Sap [5] and the MDV.

The 1995 Mekong Agreement

The flow reversal in the Tonle Sap is an important hydrological event that was specified in Articles 5, 6 and 26 of the 1995 Mekong Agreement [6].

Article 5. Reasonable and Equitable Utilization.  To utilize the waters of the Mekong River system in a reasonable and equitable manner in their respective territories, pursuant to all relevant factors and circumstances, the Rules for Water Utilization and Inter-basin Diversion provided for under Article 26 and the provisions of A and B below:

A. On tributaries of the Mekong River, including Tonle Sap, intra-basin uses and inter-basin diversions shall be subject to notification to the Joint Committee.

B. On the mainstream of the Mekong River:

1. During the wet season:

a) Intra-basin use shall be subject to notification to the Joint Committee.

b) Inter-basin diversion shall be subject to prior consultation which aims at arriving at an agreement by the Joint Committee.

2. During the dry season:

a) Intra-basin use shall be subject to prior consultation which aims at arriving at an agreement by the Joint Committee.

b) Any inter-basin diversion project shall be agreed upon by the Joint Committee through a specific agreement for each project prior to any proposed diversion. However, should there be a surplus quantity of water available in excess of the proposed uses of all parties in any dry season, verified and unanimously confirmed as such by the Joint Committee.  An inter-basin diversion of the surplus could be made subject to prior consultation.

Article 6. Maintenance of Flows on the Mainstream.  To cooperate in the maintenance of the flows on the mainstream from diversions, storage releases, or other actions of a permanent nature; except in the cases of historically severe droughts and/or floods:

A. Of not less than the acceptable minimum monthly natural flow during each month of the dry season;

B. To enable the acceptable natural reverse flow of the Tonle Sap to take place during the wet season; and,

C. To prevent average daily peak flows greater than what naturally occur on the average during the flood season.

The Joint Committee shall adopt guidelines for the locations and levels of the flows, and monitor and take action necessary for their maintenance as provided in Article 26.

Article 26. Rules for Water Utilization and Inter- Basin Diversions.  The Joint Committee shall prepare and propose for approval of the Council, inter alia, Rules for Water Utilization and Inter-Basin Diversions pursuant to Articles 5 and 6, including but not limited to: 1) establishing the time frame for the wet and dry seasons; 2) establishing the location of hydrological stations, and determining and maintaining the flow level requirements at each station; 3) setting out criteria for determining surplus quantities of water during the dry season on the mainstream; 4) improving upon the mechanism to monitor intra-basin use; and, 5) setting up a mechanism to monitor inter-basin diversions from the mainstream.

Hydrology of the Tonle Sap system [7]

The Tonle Sap system has two hydrological features.  First, the Tonle Sap lake is the largest freshwater lake in Southeast Asia and acts as a natutal reservoir that may hold up to 20% of the Mekong flow during the wet season.  Second, the Tonle Sap, a tributary connecting the Tonle Sap lake with the Mekong at Phnom Penh, reverses its flow seasonally.  The flow reversal in the Tonle Sap is unique and caused by the differences between the water levels in the Mekong river and the Tonle Sap lake.  On the average, there is about 43 km³ water flowing from the Mekong river annually, accounting for 52% of the system water (35% from tributaries and 13% from rainfall).

Based on the discharges measured at Prek Kdam on the Tonle Sap from 1962 to 1972, the flow reversal in the Tonle Sap has the following features:

▪     On average, the first annual reversal occurs in the first week of June, though it can take place one month earlier or later, reflecting the character and timing of the onset of the Mekong wet season proper. Peak discharges towards the lake usually occur in late August;

▪     This lake inflow phase generally lasts for four months, typically ending at the end of September, though again there is some latitude, of the order of plus/minus two weeks;

▪     Maximum contributions from the lake to the Mekong mainstream take place during November;

▪     In many years the change from the lake inflow to outflow phase is precipitous with a switch of up to 7,500 m³/s from one direction to the other over only a few days; and

▪     March, April and May are characterised by flows towards the Mekong River of only a few hundred m³/s, reflecting dry season conditions and low head differentials.

 

The effects this natural regulation of the Mekong flood or the temporary storage of flood water in the Tonle Sap lake are positive:

▪ Peak rates of flood discharge in the Mekong are attenuated, thus reducing the severity and extent of potential flood inundation in the Mekong Delta; and

▪ During the first half of the dry season months in particular, the release of water from the Tonle Sap system increases flows downstream of Phnom Penh such that the volumes and reliability of resources available for irrigation are significantly augmented and low flow conditions that are favourable to saline intrusion in the MDV are not as frequent as they would be without this natural flow regulation.

▪ August is typically the month of maximum discharge upstream of the confluence at Phnom Penh Port, with a mean monthly discharge of 32,000 m³/s. Downstream at Tân Châu (in the Mekong River) and Châu Đốc (in the Bassac River) in the delta, mean flows at this time are reduced by 5,000 m³/s and the month of maximum discharge delayed to September due to the attenuation effects of storage in the Tonle Sap system; and

▪ Flows during the dry season between November and February are increased significantly.

In addition, the natural regulation of the Tonle Sap system causes the flood levels in the MDV to rise slowly (less than 10 cm per day) and can be predictable; therefore, residents in the flooded areas have adequate time to prepare. 

 

Maintenance of Flows on the Mekong Mainstream

Regulations for the maintenance of flows on the Mekong mainstream are presented in details in an MRC report entitled Technical Guidelines on Implementation of the Procedures for the Maintenance of Flows on the Mainstream – Working Version [8].  The Technical Guidelines includes the following important parts:

Key definitions

The 1995 Mekong Agreement identifies the acceptable minimum monthly natural flows; the acceptable natural reverse flows; historically severe droughts and/or floods; the dry, wet and flood seasons.

The acceptable minimum monthly natural flows are the acceptable minimum monthly natural flows drung each month of the dry season.  The acceptable natural reverse flows are the wet season flow levels in the Mekong river at Kratie that allows the reverse flows of the Tonle Sap river to an agreed upon optimum level of the Tonle Sap lake.

Historically severe droughts occur when the daily updated flows (observed water levels or rated discharge) during the dry season are less than the lower bound of the ARI 1:20 of the historically observed daily flows (usually the period of 1960-2009) at the selected hydrological stations, using smoothed values.  Historically severe floods occur when the daily updated flows (observed water levels or rated discharge) during the flood season are higher than the upper bound of the ARI 1:20 of historically observed annual daily peak flows (usually the period of 1960-2009) at the selected hydrological stations.

The dry season lasts 6 months from December 1^st through May 31^st.  The wet season lasts 6 months from June 1^st through November 30^th.  The flood season lasts 4 months from July 1^st through October 31^st.

Locations of the hydrological stations

In accordance with Article 26.2 of the 1995 Mekong Agreement, nine hydrological stations are selected as the basis for the maintenance of flows on the mainstream.  They include Chiang Saen, Vientiane, Khong Chiam, Pakse, Stung Treng, Kratie, Tân Châu and Châu Đốc.  Phnom Penh Port, Prek Kdam and Kampong Luong in the Tonle Sap system are selected for the flow reversal in the Tonle Sap.

Determination of flows

Article 6.A – Acceptable minimum monthly flows for each month during the dry season (from December to May):  Applied for all hydrological stations, except Kampong Luong and PrekKdam.  Agreed to test two options: ARI 1:4 to 1:5 or 80-90% FDC.

Article 6.B – Acceptable reversal flows in the Tonle Sap during the wet season (from June to Novembet):  Applied for Kratie on the Mekong and Prek Kdam and Kampong Luong on the Tonle Sap system.  The flow volumes during the wet season at Kratie are to be maintained within the upper and lower 90% Confidence Interval (= thresholds band) of probability of exceedance of the Baseline Scenario.

Article 6.C – Prevent average daily peak flows greater than what naturally occur on the average during the flood season (from July to October):  Applied for all hydrological stations, except Prek Kdam and Kampong Luong.  Mean daily peak flows drung the flood season (from July to October)

Shortcomings in the MRC Technical Guidelines

The first shortcoming is the acceptable minimum monthly natural flows that are defined as the acceptable minimum monthly natural flows during each month of the dry season from December through May.  However, the Mekong river in northeast Thailand dropped to the record low levels during the wet season in 2019 and low water levels are observed along the river this year.  For that reason, the definition for the acceptable minimum monthly natural flows should be extended to include the wet season months.

The second shortcoming is the complexity and difficulty in using the flow volumes during the wet season at Kratie and accumulated reverse flows at Prek Kdam to determine the flow reversal in the Tonle Sap during the wet season.  The flow reversal in the Tonle Sap can be simply and easily determined by using the water levels at Phnom Penh Port, Prek Kdam and Kampong Luong.

The third shortcoming is not taking into consideration flows from the tributaries, especially those with operational dams.  The most important is the amount of water released from the most downstream dam on the tributary, such as Nam Ou 1, Nam Ngum 1, Pak Mun and Lower Sesan 2.

The last, but not least, shortcoming is the maintenance of flows of the Mekong river during the flood season (from August to November) at Tân Châu and Châu Đốc to maintain a “moderate flood” in the MDV, if the rainfall in the Mekong basin is favorable.  Known as “floating water” by the MDV residents, it can be maintained by allowing the daily water levels at Châu Đốc to fluctuate between the warning level of 3,80 m and the flood level of 4,20 m [9].  The benefits of the floating water have long been recognized by the MDV communities and were verified recently by MRC, with an average annual cost of floods in the Lower Mekong Basin ranging from US $60 to 70 milion and an average annual value of flood benefits ranging from US $8 to 10 billion [10].

Summary and Conclusion

The Tonle Sap is a unique tributary of the Mekong river that connects the Tonle Sap lake with the Mekong river at Phnom Penh, the capital of Cambodia.  The Tonle Sap is the only river in the world with seasonal flow reversal.  During the dry season, water flows from the Tonle Sap lake to the Mekong river.  During the wet season, when the water levels in the Mekong river are high enough, water from the Mekong river flow into the Tonle Sap lake, expanding its surface area six times and providing ideal spawning and breeding grounds for various fish species.  The Tonle Sap lake acts as a natural reservoir regulating the Mekong floods, making these floods moderate and providing supplemental water for the MDV during the dry season.

In 2019, the Tonle Sap delayed its flow reversal and lasted only 6 weeks instead of months.  This year, according to the MRC, the Tonle Sap may delay its flow reversal again.  Some experts fear that the Tonle Sap may not reverse its flow, threatening the fisheries of the Tonle Sap lake, and in turn, jeopardizing the MDV.

While the 1995 Mekong Agreement contains provisions for the flow reversal in the the Tonle Sap, the MRC technical guidelines for implementation of the provisions are complex and inadequate.  To improve the usefulness of the provisions in the 1995 Mekong Agreement, the technical guidelines should be revised to 1) extend the acceptable minimum monthly natural flows to the wet season, 2) use the water levels at Phnom Penh Port, Prek Kdam and Kampong Luong to monitor the flow reversal in the Tonle Sap, 3) take into consideration flows from the main tributaries with operational dams, and 4) maintain moderate floods or floating water in the MDV, a hydrological event as important as the flow reversal in the Tonle Sap.

About the author

Quang M. Nguyen was a professional engineer of the States of Florida and California.  He worked for the National Water Resources Commission in Saigon, Vietnam; the Broward County’s Water Resources Management Division in Florida; and the Stetson Engineers Inc. in Los Angeles County, California, specializing in water resources and groundwater contamination.  He retired in 2016.

References

[1]       Wikipedia.  16 July 2020.  “Tonlé Sap.”  Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Tonl%C3%A9_Sap

[2]       FAO. Accessed August 5, 2020.  “Part II. Tonle Sap Fisheries.”  FAO. http://www.fao.org/3/AB561E/ab561e07.htm

[3]       Tyler Roney.  April 23, 2020.  “The fate of Tonle Sap is decided upriver.”  China Dialogue.  https://chinadialogue.net/en/energy/11977-the-fate-of-tonle-sap-lake-is-decided-upriver/

[4]       Sao Da.  August 5, 2020.  “MRC sees ‘very critical situation’ in Tonle Sap as flow reversal still delayed.’  Khmer Times.  https://www.khmertimeskh.com/50751837/mrc-sees-very-critical-situation-in-tonle-sap-as-flow-reversal-still-delayed/

[5]       Tyler Roney.  August 15, 2019.  “Cambodia’s Tonle Sap Lake Under Threat.”  Asia Sentinel.  https://www.asiasentinel.com/p/cambodia-tonle-sap-lake-under-threat

[6]       Mekong River Commission for Sustainable Development (MRC).  1995 Mekong Agreement and Procedural Rules. MRC. http://www.mrcmekong.org/assets/Publications/MRC-1995-Agreement-n-procedures.pdf

[7]       Technical Support Division and Planning Division.  April 2018. Procedures for the Maintenance of Flows on the Mainstream (PMFM) – Compregensive Information Report.  MRC.  https://pmfm.mrcmekong.org/assets/pmfm/documents/PMFM-Comprehensive-Information-Report.pdf

[8]       MRC.  October 2017.  Technical Guidelines on Implementation of the Procedures for the Maintenance of Flows on the Mainstream.  Working Version.  MRC.  https://pmfm.mrcmekong.org/assets/pmfm/documents/PMFM-Technical-Guidelines.pdf

[9]       Nguyễn Minh Quang.  Tháng 10 năm 2000.  “Nhận xét về trận lũ lụt năm 2000 ở Đồng bằng sông Cửu Long.”  Đi Tới.  Montreal, Canada.

[10]     MRC.  Accessed August 5, 2020.  “Flood & Drought.”  MRC.  http://www.mrcmekong.org/topics/flood-and-drought/

.

CHIẾN TRƯỜNG SẮP TỚI GIỮA HOA KỲ VÀ TRUNG HOA: CÁC ĐẬP CỦA TRUNG HOA TRÊN SÔNG MEKONG?

The next US-China battleground: Chinese dams on the Mekong River?

Maria Siow – Bình Yên Đông lược dịch

South China Morning Post – 3 August 2020

Một thuyền đánh cá trên sông Mekong ở đông bắc Thái Lan trong tỉnh Nong Khai. 

[Ảnh: AFP]

*    Các đập của Trung Hoa trên sông Mekong được cho là nguyên nhân của các trận hạn hán nặng nề ở các quốc gia hạ lưu hồi cuối năm nay

*    Nhưng các nghiên cứu mâu thuẫn của các nhóm được Hoa Kỳ và Trung Hoa bảo trợ cho thấy một trận chiến lời qua tiếng lại để dàn xếp mối quan hệ của Bắc Kinh với các nước láng giềng Đông Nam Á (ĐNA)

Các đập của Trung Hoa không phải là nguyên nhân gây hạn hán cho các quốc gia ở hạ lưu dọc theo sông Mekong – chúng là một phần của giải đáp.

Đó là kết quả gây tranh cãi của một nghiên cứu của Trung Hoa được công bố trong tháng 7 đã dội nước vào các cáo buộc của đối thủ do Hoa Kỳ hỗ trợ để tố cáo các đập của Trung Hoa đã gây tình trạng thiếu nước cho các quốc gia ĐNA ở hạ lưu sông.

Nghiên cứu của Trung Hoa, được phối hợp giữa Đại học Tsinghua (Thanh Hoa) và Viện Thủy lợi Trung Hoa lập luận rằng thật sự là các đập giúp giảm nhẹ vấn đề bằng cách trữ nước trong mùa mưa và xả nước trong mùa khô.  Tuyên bố mâu thuẫn nầy vượt quá việc châm ngòi cho những thảo luận khoa học về nguyên nhân gốc rễ của tình trạng thiếu nước trầm trọng khiến Việt Nam phải công bố tình trạng khẩn cấp và Thái Lan phải huy động quân đội trong các nỗ lực cứu trợ hồi cuối năm.  Các phân tích viên nói các tuyên bố mâu thuẫn là dấu hiệu của một trận chiến lời qua tiếng lại để dàn xếp mối quan hệ của Trung Hoa với các láng giềng nhỏ hơn ở ĐNA.  Tóm lại, họ nói, Mekong đã trở thành một mặt trận mới nhất trong sự kình dịch giữa Hoa Kỳ và Trung Hoa.

Lời qua mâu thuẫn với tiếng lại

Mekong, nguồn sống của 60 triệu người, bắt nguồn từ Trung Hoa rồi chảy qua Cambodia, Lào, Thái Lan, Myanmar và Việt Nam.

Truyền thông trong các quốc gia ở hạ lưu đã liên kết các đợt hạn hán với các đập sử dụng nước ở thượng lưu Mekong cho sản xuất thủy điện hay thủy nông.  Những cáo buộc nầy có vẻ tăng sức nặng trong tháng 4 khi một phúc trình của hãng cố vấn Eyes on Earth (EoE) kết luận rằng các đập của Trung Hoa giữ lại 47 tỉ m³ nước.  Phúc trình được ủy thác bởi Hợp tác hạ tầng Cơ sở Khả chấp do Liên Hiệp Quốc bảo trợ và Sáng kiến Hạ lưu Mekong, hợp tác giữa Hoa Kỳ và các quốc gia Mekong nhưng không có Trung Hoa.

Tuy nhiên, nghiên cứu của Trung Hoa, dựa trên công việc của 8 nhà nghiên cứu do Giáo sư (GS) Tian Fuqiang cầm đầu, cho thấy một hình ảnh hoàn toàn khác, tuyên bố rằng hạn hán là do các yếu tố môi trường, bao gồm nhiệt độ cao và lượng mưa ít.  Nó lập luận rằng các hồ chứa nhân tạo trữ nước trong mùa mưa và xả nước trong mùa khô, chẳng hạn như các đập, giúp giảm nhẹ hạn hán dọc theo toàn thể sông Mekong chứ không chỉ ở thượng lưu.

Mặc dù nghiên cứu của Trung Hoa không nêu đích danh nghiên cứu EoE, nhật báo bằng tiếng Anh của nhà nước ở Bắc Kinh nói các kết quả của GS Tian là ngược lại với “các cáo buộc khinh suất của một số nhà nghiên cứu ngoại quốc quy lỗi cho Trung Hoa đã gây hạn hán cho các quốc gia ở hạ lưu sông.”

Nghiên cứu của Trung Hoa cũng lập luận rằng chính Trung Hoa cũng đối mặt với nguy cơ hạn hán cao của tất cả các quốc gia Mekong.  Nó nói rằng tần suất tổng quát của hạn hán nghiêm trọng ở Mekong vào khoảng 7%, nhưng tần suất nầy lên đến 12% ở vùng trung và thượng lưu nơi có các đập của Trung Hoa.

Sông Mekong dọc theo biên giới Thái-Lào. [Ảnh: International Rivers]

Nhiều nhóm môi trường và chuyên viên nay đang đặt nghi vấn về kết quả của phúc trình của Trung Hoa.

Marc Goichot, người cầm đầu Sáng kiến Nước Khu vực Mekong và vùng Phụ cận của WWF, đồng ý với sự xác nhận của Trung Hoa rằng lượng mưa thất thường là một nguyên nhân của hạn hán.  Tuy nhiên, ông nói các hoạt động của con người cũng đóng một vai trò quan trọng.

Brian Eyler, giám đốc chương trình ĐNA của Trung tâm Stimson – một tổ chức nghiên cứu ở Washington – nói rằng hạn hán đã xảy ra ngay trong mùa mưa và cho rằng phúc trình của Trung Hoa không thể giải thích điểm nầy. [Lời người dịch:  Nghiên cứu của Trung Hoa giải thích rằng hạn hán là do lượng mưa ít và nhiệt độ cao.  Giải thích nầy phù hợp với giải thích của MRC

nói rằng hạn hán trong năm 2019 là do lượng mưa ít trong mùa mưa đến trễ và chấm dứt sớm, cùng với hiện tượng El Nino làm tăng nhiệt độ và độ bốc thoát.  Kết quả điều tra của Trung tâm Stimson cũng cho thấy lượng mưa trong năm 2019 trên phần lớn thượng lưu vực ở Trung Hoa thấp hơn lượng mưa trung bình từ năm 2000 đến 2018.]

Sông Mekong trên biên giới Thái-Lào. [Ảnh: International Rivers]

Eyler dùng cuộc điều tra của Trung tâm cho thấy rằng các đập Nuozhadu và Xiaowan ở thượng lưu đã hạn chế khoảng 20 tỉ m³ nước từ tháng 7 đến tháng 11 năm ngoái.

Cuộc điều tra dựa trên ảnh vệ tinh và loan báo của China Southern Grid (Lưới điện Nam Trung Hoa) về việc “tối ưu hóa” các đập.  Điều nầy cho thấy hạn hán sẽ tái diễn, ông nói. [Lời người dịch: Đây chỉ là một suy đoán không có cơ sở khoa học.]

“Hiện nay, ảnh vệ tinh cho thấy các đập đó, một lần nữa, sắp lặp lại việc hạn chế một số nước tương tự từ tháng 7 năm 2020 cho đến cuối năm nay…  Nhiều nơi trên dòng chánh Mekong, một lần nữa, xuống đến mức thấp kỷ lục,” ông Eyler nói. [Lời người dịch: Đây chỉ là một suy đoán không có cơ sở khoa học.  Hơn nữa, mực nước trên dòng chánh Mekong ở hạ lưu không chỉ tùy thuộc vào dòng chảy từ Trung Hoa, nó bị chi phối bởi dòng chảy từ các phụ lưu.]

Sebastian Biba, một thành viên nghiên cứu của Đại học Goethe ở Frankfurt, cũng đồng ý rằng các yếu tố môi trường như thay đổi khí hậu đã có ảnh hưởng, nhưng nói vấn đề nghiêm trọng thêm bởi các đập của Trung Hoa.  “[Liệu] rằng đó là tỉ lệ 50:50, 70:30 hay 20:80 thì rất khó nói.  Hay ít nhất, phía Trung Hoa đã không làm bao nhiêu để giảm bớt lo ngại rằng các đập của họ có thể có một vai trò trong mọi thứ,” ông Biba nói.

Hoàng hôn trên sông Mekong ở Việt Nam.

Không đồng bộ với thiên nhiên

Các nhà phân tích cũng đặt nghi vấn về tuyên bố của Trung Hoa rằng các hồ chứa như đập trữ nước trong mùa mưa và xả nước trong mùa khô là một hình thức lâu dài để giảm nhẹ hạn hán cho toàn thể khu vực Mekong. [Lời người dịch: Không một ai đặt nghi vấn về việc trữ nước trong mùa mưa và xả nước trong mùa khô, nếu người đó hiểu biết nguyên tắc thủy học của thủy điện.  Vì lượng nước xả trong mùa khô nhiều hơn lưu lượng tự nhiên, các đập thủy điện giúp làm tăng lưu lượng sông ở hạ lưu.]

Eyler, tác giả quyển Những Ngày Cuối cùng của Mekong Hùng vĩ (Last Days of the Mighty Mekong), nói sự thay đổi theo mùa đóng một vai trò quan trọng trong hệ sinh thái địa phương.  “Sự chuyển biến tự nhiên từ mùa khô sang mùa mưa và lũ lụt tiếp theo sau cung cấp từ 15 đến 20% sản lượng cá nước ngọt đánh được trên thế giới và là trụ cột của an ninh kinh tế của tất cả các quốc gia ở hạ lưu,” ông Eyler nói. [Lời người dịch: Lũ lụt ở hạ lưu sông Mekong tùy thuộc vào mưa mùa trên lãnh thổ Lào và Việt Nam.  Dòng chảy từ Trung Hoa chỉ đóng góp một phần nhỏ, nếu có.]

Trong lúc đó, Hệ thống Người dân Mekong (Mekong People’s Network) ở Thái Lan mô tả việc trữ nước trong mùa mưa như là “không đồng bộ” với thiên nhiên, vì lũ lụt xảy ra tự nhiên trong mùa mưa.

“Điều nầy xảy ra khi cá và các thú vật ở dưới nước khác đi ngược lên thượng lưu và các phụ lưu để đẻ trứng và nẩy nở,” theo một tuyên bố gởi cho tòa đại sứ Trung Hoa trong tháng 7 để mô tả chi tiết các ảnh hưởng tai hại mà người dân trong 8 tỉnh của Thái Lan đã gánh chịu.

Tham vọng Mekong của Trung Hoa gây lo ngại cho người Thái.

“Vì các đập ở thượng lưu trữ nước trong mùa mưa, nước chảy xuống hạ lưu ít hơn, đảo ngược chu kỳ sống tự nhiên của cá, ngăn nước chảy vào các vùng đất ngập nước, rồi ảnh hưởng đến người dân và môi trường.”

Lưu ý rằng các ghềnh thác, đá ngầm và cồn cát thường xuất hiện trong mùa khô rất cần thiết về mặt sinh thái, chẳng hạn như cung cấp nơi đẻ trứng cho hàng triệu chim chóc.  Những thú nầy mất nơi cư trú và chu kỳ sinh sản bị gián đoạn vì các đập, bản tuyên bố nói.

Mực nước dao động không theo mùa do đập gây ra cũng gây thiệt hại hoa màu, nguồn lương thực và lợi tức của các cộng đồng địa phương.

“[Các đập] làm đảo lộn văn hóa và truyền thống địa phương và tước đoạt các khu giải trí của người dân địa phương,” Hệ thống nói thêm.

Gary Lee, giám đốc chương trình ĐNA của tổ chức bất vụ lợi International Rivers, nói rằng trái với tuyên bố của phúc trình của Trung Hoa, các đập như Jinghong (Cảnh Hồng) – đập cuối cùng của Trung Hoa trong tỉnh Yunnan (Vân Nam) – đã thật sự giảm lượng nước xả trong nhiều lúc trong tháng 7 và 8 năm rồi.  “11 [đập của Trung Hoa trên Mekong] đã gián đoạn dòng chảy, phù sa và chất dinh dưỡng cần thiết ở hạ lưu, rồi có ảnh hưởng thảm khốc đối với hệ sinh thái và tài nguyên ở dưới nước rất quan trọng cho đời sống trong các quốc gia hạ lưu Mekong,” ông Lee nói.

Một phúc trình hỗn hợp của Hợp tác Mekong về Tài nguyên Môi trường và Hệ thống Năng lượng Australia (Australia Mekong Partnership on Environmental Resources and Energy Systems (AMPERES), một công ty hoạt động về nước và cai quản năng lượng trong khu vực Mekong, và các nhà nghiên cứu ở Đại học Aalto, Finland nói cần có thêm bằng chứng để biện minh cho tuyên bố của Tsinghua nói rằng các hồ chứa thủy điện đã làm giảm hạn hán và bảo đảm việc ngừa lụt. [Lời người dịch: Không cần bằng chứng vì bản chất của các đập thủy điện là trữ nước trong mùa mưa, tức cắt giảm lưu lượng lũ, và xả nước trong mùa khô, tức tăng lưu lượng làm giảm tình trạng thiếu nước.]

Điều nầy rất cần thiết, vì các hồ chứa hầu như chỉ được dùng để sản xuất điện và không có bằng chứng cho thấy chiến lược điều hành các hồ chứa nầy bao gồm việc quản lý lũ lụt và hạn hán, theo Marko Kallio của Aalto và Timo Räsänen and Tarek Ketelsen của AMPERES.

Một thuyền đánh cá trên sông Mekong ở ngoại ô Phnom Penh. [Ảnh: AFP]

Lũ lụt có thể có lợi

Ông Eyler nói, trong lịch sử, lũ lụt không được xem là sự kiện gây thảm họa ở Mekong, trích dẫn một nghiên cứu của Ủy hội Sông Mekong (Mekong River Commission (MRC)) năm 2017 ước tính rằng lũ lụt trong mùa mưa có lợi ích kinh tế từ 8 đến 10 tỉ USD, trong khi có thiệt hại ít hơn 70 triệu USD.  MRC là một tổ chức liên chánh phủ để quản lý nguồn nước Mekong đại diện cho Cambodia, Lào, Thái Lan và Việt Nam.

“Như vậy, lợi ích của dòng chảy tự nhiên vượt quá thiệt hại [của lũ lụt] trên 100 lần.  Dòng chảy tự nhiên của sông Mekong là trụ cột của an ninh kinh tế ở Hạ lưu Mekong, và việc theo đuổi của Trung Hoa để thay đổi dòng chảy tự nhiên qua việc điều hành các đập ở thượng lưu và xuất cảng cái khái niệm nguy hiểm nầy xuống hạ lưu sẽ thay đổi sự ổn định trong khu vực Mekong,” ông Eyler cảnh báo.

Ông Goichot của WWF nói việc trữ nước ở thượng lưu gây ra các vấn đề khác bằng cách ngăn chận phù sa, chẳng hạn như cát và sạn.

MRC ước tính rằng độ phù sa trong sông đã giảm gần 77% so với các điều kiện gần như tự nhiên trong đầu thập niên 1990s.

“Kết quả là, lòng sông Mekong đang mất cao độ…  Điều nầy có nghĩa là ĐBSCL đang chìm và thu hẹp, làm giảm thêm nguồn nước ngọt hiện có,” ông Goichot nói. [Lời người dịch: Lòng sông Mekong mất cao độ vì lý do khác, đó là việc khai thác cát.]

MRC đồng ý với phúc trình của Trung Hoa trên 1 điểm: hạn hán được dự đoán sẽ gia tăng cả cường độ lẫn tần suất. [Lời người dịch: Còn 1 điểm quan trọng khác là hạn hán do lượng mưa ít và nhiệt độ cao.]

Đường ra khỏi chiến trường

Hạn hán, đập thủy điện làm sông Mekong khô cạn dù mùa mưa đã đến.

Ông Biba, cũng là tác giả của quyển sách về chánh trị thủy điện của Trung Hoa ở Mekong, nói các phúc trình mâu thuẫn nhau là một dấu hiệu cho thấy dòng sông đã biến thành một chiến trường địa chánh trị giữa Hoa Kỳ và Trung Hoa.

Quan điểm nầy cũng được ám chỉ bởi công ty cai quản nước và năng lượng AMPERES, với một phúc trình trong tháng 4 nói nghiên cứu của EoE không chắc chắn và kết luận của nó đi ra ngoài bằng chứng.  Cảnh báo về cái được gọi là chánh trị hóa dữ kiện, phúc trình nói rằng việc bóp méo chọn lọc hay lấp liếm dữ kiện “tiêu biểu cho các nỗ lực của mọi phía để gây ảnh hưởng đối với việc thảo luận và hướng kết quả theo quyền lợi của mình.” [Lời người dịch: Điều nầy rất đúng với các kết luận của cuộc điều tra của Trung tâm Stimson.]

“Các rắc rối về tình trạng thiếu nước tạo cơ hội chiến lược cho các bên liên hệ sử dụng dữ kiện để leo thang hay xuống thang vấn đề nhằm mục đích thực hiện mục tiêu chánh trị của họ,” phúc trình của AMPERES cho biết.

Ông Biba nói rằng, về mặt nầy, Trung Hoa chưa làm gì thuận lợi với ý muốn chia sẻ tin tức với các quốc gia khác.

“Dữ kiện có sẳn, do đó, nó có thể được chia sẻ.  Sự lưỡng lự của Trung Hoa để làm như thế cho thấy phía Trung Hoa có điều gì muốn che dấu…  Nó không còn quan trọng nếu Trung Hoa có thật sự trữ nước hay không, vì thiệt hại đã xảy ra.

“Các quốc gia ở hạ lưu, các nhóm hoạt động trong khu vực, các cộng đồng ven sông, vân vân, tất cả bắt đầu không tin vào Trung Hoa và những ý định của họ,” ông Biba nói.

Ông Goichot đồng ý, cho rằng hệ thống theo dõi mực nước do 6 quốc gia Mekong quản lý có thể vượt qua vấn đề tín nhiệm.

“Hiện thời, Trung Hoa chỉ chia sẻ dữ kiện trong mùa mưa, không có dữ kiện trong mùa khô, không có dữ kiện phù sa.  Khi không có dữ kiện, điều nầy đưa đến việc suy đoán, và gây khó khăn trong việc đánh giá ảnh hưởng của đập đối với lưu lượng ở hạ lưu,” ông Goichot nói.

Tại phiên họp cấp ngoại trưởng của khu vực Mekong hồi tháng 2 năm nay, Trung Hoa nói họ sẽ cứu xét việc chia sẻ dữ kiện thủy học quanh năm với các quốc gia Mekong và bảo đảm cái họ gọi là sử dụng nguồn nước “hợp lý và khả chấp.”

Vào tháng 4, phát ngôn viên bộ ngoại giao Geng Shuang của Trung Hoa hứa sẽ chia sẻ tin tức và hợp tác với các quốc gia dọc theo sông Mekong để đối phó với thay đổi khí hậu và thiên tai lũ lụt.

Ông Eyler nói mặc dù Trung Hoa luôn luôn giữ dữ kiện sông ở thượng lưu trong một “hộp đen”, nỗ lực để điều tiết sông không phải là “một phần của kế hoạch địa chánh trị để thống trị Mekong”.  “Thay vào đó, giải pháp của Trung Hoa được rút từ kinh nghiệm lịch sử lâu dài trong việc kiểm soát sông ngòi và đối phó với thiên tai lũ lụt đã làm thiệt mạng hàng triệu người Trung Hoa trong nhiều thế kỷ,” ông Eyler nói.

.

TRANH ĐẤU CHO LINH HỒN SÔNG MEKONG

(The struggle for the soul of the Mekong River)

Brian Eyler, Alan Basist, Courtney Weatherby and Claude Wiiliams –

Bình Yên Đông lược dịch

The Bangkok Post – 31 July 2020

Vào tháng 6 năm nay, phúc trình thường niên về Tình trạng Thủy sản và Nuôi cá Thế giới của FAO (Food and Agriculture Organization (Tổ chức Lương Nông Thế giới)) xếp lưu vực Mekong vào hàng có thủy sản nước ngọt phong phú nhất trên thế giới, chiếm trên 15% sản lượng cá nước ngọt đánh được hàng năm.  Trong lúc đó, các nhà nghiên cứu của WWF (World Wildlife Fund (Quỹ Đời sống Hoang dã Thế giới)) ước tính rằng sự đóng góp thật sự chiếm ¼ số cá nước ngọt đánh được trên thế giới.  Thủy sản nội địa đồ sộ nầy rất cần thiết cho an ninh lương thực của hàng chục triệu người ở Cambodia, Thái Lan và Việt Nam, và được châm ngòi bởi chu kỳ dòng chảy tự nhiên của sông Mekong.  Thông thường, sự biến đổi giống như kim đồng hồ vào lúc nầy trong năm, từ mùa khô với lưu lượng tương đối thấp sang mùa mưa rất ẩm ướt, mang nước lũ nuôi dưỡng toàn thể lưu vực.

Hàng năm, nhịp lũ nầy đẩy nước từ Mekong qua một nhánh ở Phnom Penh, nối với hồ Tonle Sap ở Cambodia và làm cho hồ nầy phình ra trên 5 lần diện tích trong mùa khô.  Tonle Sap là đặc tính cá biệt nhất của Mekong và là nền tảng cho thủy sản lớn lao của sông.  Hồ phình ra rồi thu hẹp lại trong mùa khô giống như nhịp tim tạo nên 500.000 tấn cá mỗi năm ở trong hồ và đưa cá đi khắp lưu vực Mekong.  Nhịp lũ trong mùa mưa của Mekong cũng cần thiết cho việc canh tác ven sông, hỗ trợ cho cuộc sống của hàng triệu người sống ven sông và các phụ lưu.  Trên một tầm mức rộng lớn hơn, nước lũ lắng đọng phù sa giàu chất dinh dưỡng trên các đồng lụt Mekong kéo dài từ tây bắc Cambodia đến Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam (ĐBSCL).  Tuy nhiên, lưu lượng tự nhiên của Mekong và nhịp tim của Tonle Sap đang bị hủy hoại bởi việc hạn chế nước trong mùa mưa của các đập ở Trung Hoa và ở hạ lưu trong các quốc gia Mekong.  [Lời người dịch: Biết thế, tại sao các tác giả lại không đá động đến ảnh hưởng của các đập ở hạ lưu Mekong?  Hỏi tức là trả lời!]  Khi lượng mưa trong mùa mưa thấp, như hiện nay, việc hạn chế nước ở thượng lưu làm yếu thêm nhịp đập của Mekong.  Năm nay, lũ lụt hàng năm của Mekong một lần nữa lại đến trễ.

Đầu tháng nầy, các nhà nghiên cứu của các tổ chức nghiên cứu và học thuật nổi tiếng của Trung Hoa, gồm có Đại học Tsinghua (Thanh Hoa), công bố một nghiên cứu (được gọi là nghiên cứu của Tsinghua) cho rằng, trong mùa mưa, việc hạn chế của các đập Trung Hoa ở thượng lưu có ảnh hưởng tích cực đối với Mekong.  Nghiên cứu nầy và các kết luận của nó đóng góp rất nhiều đến nhận thức của quần chúng; tuy nhiên, các tác giả bỏ qua tầm quan trọng của dòng chảy tự nhiên của Mekong và những gì được tạo nên từ dòng chảy tự nhiên đó.

Nghiên cứu của Tsinghua được thực hiện để đáp lại nghiên cứu của Eyes on Earth (EoE) công bố vào tháng 4 năm 2020, được hỗ trợ bởi Hợp tác Hạ tầng Cơ sở Khả chấp (Sustainable Infrastructure Partnership), là một phần của Sáng kiến Hạ lưu Mekong (Lower Mekong Initiative (LMI)) của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.  Nghiên cứu của EoE so sánh dữ kiện đo đạc của Ủy hội Sông Mekong (Mekong River Commission (MRC)) ở trạm thủy học Chiang Saen, Thái Lan (trạm gần Trung Hoa nhất) với mô hình dòng chảy tự nhiên ước tính từ chỉ số độ ẩm (wetness index) sử dụng ảnh vệ tinh để đo tất cả các dạng của độ ẩm bao gồm lượng mưa, tuyết tan, nước ngầm, độ bốc hơi, và sương.  Nghiên cứu của EoE thấy rằng việc điều tiết các đập của Trung Hoa ở thượng lưu thay đổi mạnh mẽ dòng chảy tự nhiên của sông và cho thấy một sự hạn chế nước lớn lao trong mùa mưa 2019 vào lúc các quốc gia ở hạ lưu trải qua đợt hạn hán vì thời tiết.  Trong điều kiện tự nhiên, nhịp lũ Mekong phải được quan sát ở Chiang Saen, tuy nhiên, việc hạn chế của các đập ở thượng lưu đã triệt tiêu nhịp lũ đó.  [Lời người dịch: Điều nầy không đúng với dữ kiện mực nước đo đạc ở Chiang Saen.]  Nghiên cứu kết luận rằng việc điều hành 11 đập của Trung Hoa ở thượng lưu làm cho tình hình hạn hán ở hạ lưu thêm nghiêm trọng bằng cách giới hạn dòng chảy tự nhiên từ Trung Hoa trong mùa mưa.  [Lời người dịch: Lập luận nầy không có cơ sở khoa học vì các đập thủy điện ở Trung Hoa xả nước xuống hạ lưu nhiều hơn lưu lượng tự nhiên trong mùa khô.]  Việc điều tra tiếp theo của chúng tôi cho thấy rằng 2 đập lớn nhất ở Trung Hoa, Xiaowan (Tiểu Loan) và Nuozhadu (Nọa Trát Độ), hạn chế khoảng 20 tỉ m3 nước từ tháng 7 đến tháng 11 năm 2019.  Ảnh vệ tinh cho thấy các đập nầy nay đã sẳn sàng để lặp lại việc hạn chế của năm rồi.

Nghiên cứu của Tsinghua có kết quả và kết luận phù hợp với nghiên cứu của EoE.  Cả 2 nghiên cứu mô phỏng dòng chảy của sông trong 10 năm từ 2010 đến 2019, cho thấy việc xả nước quan trọng từ các đập của Trung Hoa trong mùa khô và hạn chế nước đáng kể (so với dòng chảy tự nhiên) trong mùa mưa.  Nghiên cứu của Tsinghua cũng công nhận rằng việc đo đạc lượng mưa bằng viễn thám là phương pháp đáng tin cậy để ước tính dòng chảy của sông, nhất là khi không có cái mà các tác giả gọi là một hệ thống quan trắc trên mặt đất đầy đủ ở TrungHoa để theo dõi các điều kiện ở thượng lưu trong thập niên vừa qua.  Mặc dù thừa nhận các thiếu sót, các tác giả sử dụng hệ thống dữ kiện mặt đất hạn chế nầy để xác định rằng khu vực trải qua đợt hạn hán từ tháng 6 đến tháng 8 năm 2019.  Ngược lại, nghiên cứu của EoE khẳng định rằng có đủ nước trong thượng lưu Mekong ở Trung Hoa từ tháng 6 đến cuối năm 2019 để tạo thành nhịp lũ ở Chiang Saen.  Các kết quả nầy được chứng thực bởi dữ kiện viễn thám từ Google’s Earth.

Nghiên cứu của Tsinghua kết luận rằng lưu vực Mekong “đang trải qua một tần suất hạn hán cao và tỉ lệ hạn hán xảy ra trong mùa khô cao hon nhiều so với mùa mưa”.  Giả thuyết chánh của nghiên cứu là “việc điều tiết các hồ chứa trong lưu vực Mekong có thể đóng một vai trò thiết thực trong việc đối phó với hạn hán” và nhấn mạnh vai trò tích cực của các đập của Trung Hoa ở thượng lưu bằng cách hạn chế một số lượng nước to lớn trong mùa mưa và xả nhiều nước trong mùa khô. [Lời người dịch: Đây là nguyên tắc thủy học của một đập thủy điện.]

Kinh nghiệm lịch sử của Trung Hoa với sông ngòi được tô vẽ bởi sự cần thiết để khai thác và thuần hóa các sông của Trung Hoa để tránh lũ lụt gây thảm họa.  Thí dụ, trận lụt trong sông Yangtze năm 1931 giết chết 3,7 triệu người và tài liệu cho thấy nhiều lần trong quá khứ ở Trung Hoa lũ lụt làm thiệt mạng trên 1 triệu người.  Các thiên tai nầy đã thúc đẩy Trung Hoa phải chỉnh trị và kiểm soát gần như tất cả các sông chảy tự do.  Trong suốt lịch sữ lâu dài của Trung Hoa, sông được xem như hệ thống hoang dã tự nhiên và nguy hiểm cần phải chế ngự hay thuần hóa cho lợi ích của nhân loại.  Ngày nay Trung Hoa đang xuất cảng kinh nghiệm lịch sử nầy đến Mekong qua Cơ chế Hợp tác Lancang-Mekong (Lancang-Mekong Cooperation (LMC)) và nghiên cứu như nghiên cứu của Tsinghua.  Khẩu hiệu của LMC là đập và việc điều tiết sông rất cần thiết để kiểm soát lũ lụt và giảm bớt hạn hán có hiệu quả.

Đây là một khái niệm nguy hiểm cho hệ thống sông trong đó chu kỳ dòng chảy tự nhiên là trụ cột của an ninh lương thực và kinh tế của Cambodia, Lào, Việt Nam và Thái Lan.  Mekong là một hệ thống sông rất khác biệt.  Tài liệu lịch sử trong lưu vực Mekong cho thấy không có trường hợp lũ lụt nghiêm trọng giết chết hàng ngàn người, chứ đừng nói hàng triệu.  [Lời người dịch: Đúng là sông Mekong không có lũ lụt giết chết hàng ngàn người, nhưng có nhiều trận lũ lụt giết chết hàng trăm người.]  Thay vào đó, một ngàn năm trước, Vương quốc Khmer trỗi dậy trên chu kỳ lũ lụt hàng năm của Mekong và thực phẩm phong phú mà nó tạo nên ở Tonle Sap.  Mức sản xuất của ĐBSCL, một trong những vùng sản xuất lúa và nông phẩm quan trọng trên thế giới, tùy thuộc vào lũ Mekong.  Lũ lụt cực đoan xảy ra như trong tháng 8 năm 2019 ở đông bắc Thái Lan và hạ Lào, nhưng các cộng đồng ở Mekong thích ứng để được lợi từ lũ lụt.  Một nghiên cứu của MRC năm 2017 ước tính rằng lũ lụt trong mùa mưa cung cấp một lợi tức hàng năm từ 8 đến 10 tỉ USD, trong khi gây thiệt hại ít hơn 70 triệu USD.  Lợi ích của lũ lụt tự nhiên vượt quá thiệt hại trên 100 lần!

Kết luận của nghiên cứu của Tsinghua, biện minh cho việc chuyển sự đóng góp của Trung Hoa trong dòng chảy Mekong từ mùa mưa sang mùa khô, dựa trên một tiền đề sai (và ích kỷ).  Thực tế là đời sống ở Mekong tùy thuộc vào nhịp lũ.  [Lời người dịch: Không ai phủ nhận lũ nhỏ, thường được gọi là mùa nước nổi ở ĐBSCL, mang lại lợi ích nhiều hơn thiệt hại.  Nhưng lũ ở châu thổ sông Mekong bị chi phối bởi dòng chảy từ các phụ lưu ở Lào và Việt Nam chứ không phải do dòng chảy từ thượng lưu ở Trung Hoa.]  Các nỗ lực để hạn chế nhịp lũ trên danh nghĩa “ngừa lụt” đe dọa cuộc sống của hàng chục triệu nông dân và ngư dân ở hạ lưu.  Người được lợi duy nhất của việc hạn chế như vậy là các nhà điều hành đập và thị trường điện ở thượng lưu ở Trung Hoa.

Brian Eyler là giám đốc và Courtney Waetherby là phân tích viên nghiên cứu của chương trình ĐNA thuộc Trung tâm Stimson.  Alan Basist lá Chủ tịch của Eyes on Earth.  Claude Williams là Chủ tịch của Global Environmental Satellite Applications.

.