Phạm Phan Long
25/7/2026
Hình 1: Hội nghị các Bộ trưởng Ngoại giao lần thứ 10 Hợp tác Lancang - Mekong tại Vân Nam, Trung Quốc, ngày 15 tháng 8 năm 2025. Từ trái: Bùi Thanh Sơn (Việt Nam), Thongsavanh Phomvihane (Lào PDR), Maris Sangiampongsa (Thái Lan), Vương Nghị (Trung Quốc), Prak Sokkhon (Cam Bốt), U Than Swe (Myanmar).
Tham vọng chiến lược của Trung Quốc và cái giá phải trả của các nước hạ nguồn
Lời dẫn: Sau mười năm hoạt động, Cơ chế Hợp tác Lancang – Mekong (LMC) do Trung Quốc khởi xướng đã bộc lộ rõ sự mất cân đối trong quan hệ giữa các bên. Dù mang lại một số dự án hạ tầng và thúc đẩy thương mại, cơ chế này cũng khiến các nước hạ nguồn ngày càng lệ thuộc vào Trung Quốc về vốn, thị trường và chuỗi cung ứng. Thêm vào đó là những rủi ro ngày càng lớn đối với an ninh nguồn nước, an ninh lương thực, môi trường và thậm chí cả chủ quyền quốc gia.
Với lợi thế kiểm soát toàn bộ thượng nguồn sông Mekong, Trung Quốc nắm trong tay đòn bẩy quan trọng để tác động đến dòng chảy, đầu tư và thương mại trong khu vực. Trong khi đó, các nước hạ nguồn ngày càng rơi vào thế phụ thuộc: Thâm hụt thương mại gia tăng, nợ công chồng chất, ô nhiễm xuyên biên giới khó kiểm soát và dư địa cho các quyết sách chiến lược độc lập ngày càng bị thu hẹp. Không ít nhà quan sát cho rằng, các nước này đang có nguy cơ trở thành những “chư hầu kinh tế” của Bắc Kinh.
Bên cạnh đó, các hoạt động của Trung Quốc trên Biển Đông – từ việc đơn phương tuyên bố chủ quyền đối với phần lớn vùng biển, xây dựng và quân sự hóa các thực thể tranh chấp, đến những vụ tấn công tàu thuyền của các nước khác – đã làm gia tăng căng thẳng trong khu vực. Việc Bắc Kinh bác bỏ phán quyết của Tòa Trọng tài năm 2016 và tiếp tục theo đuổi các yêu sách bị nhiều nước phản đối, cũng khiến niềm tin của các nước trong khu vực đối với Trung Quốc bị suy giảm đáng kể.
Bài viết sau đây sẽ đánh giá toàn diện mười năm hoạt động của Cơ chế Hợp tác Lancang – Mekong (LMC), phân tích những thách thức mà Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan và Việt Nam đang đối mặt, đồng thời đề xuất một số hướng cải tổ nhằm bảo vệ lợi ích lâu dài của các nước hạ nguồn. Từ những diễn biến trên sông Mekong đến các hành động trên Biển Đông, nhiều nhà phân tích cho rằng LMC không chỉ là một khuôn khổ hợp tác kinh tế, mà còn là công cụ để Bắc Kinh mở rộng ảnh hưởng chiến lược trong khu vực.
Thương mại mất cân bằng và sự lệ thuộc kinh tế
Trung Quốc coi thương mại là một trong những thành tựu nổi bật của Cơ chế Hợp tác Lancang – Mekong (LMC), với tổng kim ngạch giữa Trung Quốc và năm quốc gia hạ nguồn đạt khoảng 500 tỷ USD trong năm 2025. Tuy nhiên, đằng sau con số ấn tượng đó là một thực tế đáng lo ngại: Lợi ích từ thương mại không được phân bổ đồng đều. Chỉ trong năm 2025, Việt Nam đã ghi nhận mức thâm hụt thương mại với Trung Quốc lên tới 115,6 tỷ USD, trong khi Campuchia và Thái Lan cũng chịu mức nhập siêu rất lớn.
Nguyên nhân nằm ở cơ cấu thương mại thiếu cân đối. Các nước hạ nguồn chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô và nông sản có giá trị gia tăng thấp, nhưng lại nhập khẩu máy móc, thiết bị và hàng công nghiệp có giá trị cao từ Trung Quốc. Điều này khiến họ khó tham gia vào các khâu mang lại lợi nhuận lớn hơn trong chuỗi cung ứng, đồng thời ngày càng phụ thuộc vào thị trường và năng lực sản xuất của Trung Quốc.
Sự lệ thuộc còn thể hiện qua các dự án hạ tầng quy mô lớn được tài trợ bằng vốn vay. Tại Lào, tuyến đường sắt Trung Quốc – Lào cùng nhiều dự án liên quan đã góp phần đẩy nợ công lên trên 100% GDP, trong đó phần lớn là các khoản nợ đối với các chủ nợ Trung Quốc. Khi gánh nặng nợ gia tăng, khả năng tự chủ về chính sách tài khóa và phát triển của các nước vay vốn cũng bị thu hẹp, làm sâu sắc thêm sự phụ thuộc kinh tế vào Bắc Kinh.
Khai thác tài nguyên và những hệ lụy môi trường xuyên biên giới
Bên cạnh hạ tầng và thương mại, LMC cũng tạo điều kiện để các doanh nghiệp Trung Quốc mở rộng hoạt động khai thác tài nguyên trong lưu vực Mekong. Đáng chú ý nhất là các dự án khai thác đất hiếm và vàng tại Lào và Myanmar. Theo bảng dữ liệu tương tác của Trung tâm Stimson, hiện có khoảng 2.699 điểm khai thác mỏ chưa được kiểm soát nằm dọc các con sông và phụ lưu đổ vào hệ thống Mekong, đặt ra những rủi ro nghiêm trọng đối với môi trường và nguồn nước của cả khu vực.
Hình 2: Các mỏ đất hiếm ở Đông Nam Á lục địa tính đến ngày 17-7-2026.
Nguồn: Trung tâm Stimson
XIN BẤM "READ MORE" ĐỂ ĐỌC TIẾP
