Kinh đào Phù Nam Techo: Việt Nam tiến thoái lưỡng nan

Trương Nhân Tuấn

02/10/2024

 

 

Chính phủ Việt Nam phải khẩn cấp nói chuyện tay đôi với Campuchia. Nếu chính phủ Việt Nam “câu giờ”, chờ đến khi con kinh hoàn tất, lúc đó Việt Nam sẽ lâm vào thế khó, là vì Việt Nam sẽ phải “nói chuyện” với chủ đầu tư – khai thác Trung Quốc.

Tôi xin được chia sẻ cùng mọi người cái nhìn của tôi về dự án kinh đào Phù Nam Techo của Campuchia. Thứ nhứt, sau khi hoàn tất, con kinh sẽ có những tác động gì đến Việt Nam, về kinh tế và an ninh chiến lược? Thứ hai, Hun Sen và con trai là Hun Manet đã có ước vọng, hay nói cách khác là tầm nhìn của họ qua dự án kinh đào Phù Nam Techo là gì?

Dự án kinh đào Phù Nam và sáng kiến Vành đai con đường của Trung Quốc có quan hệ gì với nhau không và việc này có tác động gì đến Việt Nam?

Kinh đào Phù Nam Techo

Con kinh Phù Nam sẽ bắt đầu từ cảng Nam Vang trên sông Cửu long, đào kéo dài ra tới vịnh Thái Lan tại cảng Kép. Xem hình:

 

Dự án này vừa mới được thủ tướng Hun Manet bấm nút khai trương hôm 5 tháng 8 năm 2024. Con kinh có chiều dài 180 cây số, bề rộng 100 mét và bề sâu trung bình là 5,4 mét. Có thể chia làm ba đoạn (xem hình):

 

Kinh phí đầu tư dự trù là 1,7 tỉ đô la, vốn đầu tư của Trung Quốc, theo mô thức BOT (Build-Operate-Transfer, có nghĩa: Xây dựng – Vận hành – Chuyển giao), thời hạn được biết là 50 năm (Có thể lên đến 70 năm hoặc 99 năm, nếu kinh phí gia tăng lúc xây dựng).

Con kinh có thể được sử dụng cho tàu bè có trọng tải 3000 tấn vào mùa khô và 5000 tấn vào mùa mưa.

Về lợi ích kinh tế, theo tính toán của Chính phủ Campuchia, dự án kênh đào Phù Nam Techo sẽ cung cấp hơn 10.000 việc làm và làm thay đổi cuộc sống của 1,6 triệu người ven khu vực kênh đào đi qua.

Campuchia kỳ vọng sau khi hoàn tất sẽ thu được 88 triệu đô la mỗi năm từ phí vận chuyển. Con số này sẽ tăng lên 570 tiệu đô la vào năm 2050.

Ngoài các lợi ích đem lại do vận chuyển, con kinh còn phục vụ cho các “kế hoạch phát triển đô thị, quy hoạch đô thị và thị trường bất động sản. đồng thời mở rộng các khu phát triển nông nghiệp, thủy lợi, nuôi trồng thủy sản và chăn nuôi và hỗ trợ phát triển cực kinh tế thứ tư“.

Chưa thấy chính phủ Hun Manet dự kiến sẽ thu được lợi ích là bao nhiêu?

Vấn đề là sông Mekong là sông “quốc tế”. Sông quốc tế là những con sông biên giới giữa hai hay nhiều quốc gia, hoặc con sông chảy qua nhiều quốc gia. Luật quốc tế có các điều khoản hạn chế các việc sử dụng nguồn nước, hoặc việc xây dựng các công trình làm thay đổi lưu lượng nước hay thay đổi dòng chảy tự nhiên của con sông mà các việc này có thể làm thiệt hại các quốc gia hạ nguồn.

Các quốc gia khu vực sông Mekong gồm Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam có ký kết Hiệp ước Mekong 1995, với mục đích bảo vệ hệ sinh thái và để điều hòa việc sử dụng nguồn nước của sông, sao cho các quốc gia hạ nguồn không bị thiệt hại bởi sự thay đổi này.

Theo tôi biết thì Việt Nam đã 4 lần kiến nghị yêu cầu Campuchia thông báo các dữ kiện liên hệ đến nguồn nước dùng cho con kinh đào, đúng như quy định của Hiệp ước 1995. Bài báo trên Tuổi trẻ ngày 11-4-2024 viết: “Việt Nam rất quan tâm đến dự án kênh đào Phù Nam Techo, đề nghị phía Campuchia phối hợp chặt chẽ với Việt Nam và Ủy hội sông Mekong, cộng đồng quốc tế về việc chia sẻ thông tin về công trình này”.

Phía Campuchia, theo bài viết trên VOA ngày 29 tháng 4 năm 2024, thì Cựu Thủ tướng Hun Sen có tuyên bố rằng “việc xây dựng kênh đào Phù Nam (Funan) Techo sẽ diễn ra theo đúng kế hoạch, bất chấp những phản đối liên tục của chính phủ Việt Nam, và khẳng định không cần đàm phán với Hà Nội về kênh đào đang gây tranh cãi này, theo truyền thông Campuchia”.

Phía Campuchia lập luận rằng, họ không có nghĩa vụ cung cấp thêm dữ kiện cho Việt Nam, hay cho Ủy hội sông Mekong (được thành lập theo Hiệp định Mekong 1995). Bởi vì con kinh lấy nước từ sông Basac mà con sông này chỉ là một phụ lưu của sông Mekong, do đó không phụ thuộc vào nội dung Hiệp định Mekong 1995.

Ta thấy ngay là lập luận này không đúng. Sông Bassac lấy nước từ Biển hồ mà Biển Hồ, theo hiệp định Mekong 1995, thuộc về hệ thống sông Mekong.

Mặt khác, con kinh cũng lấy nước từ dòng chính sông Mekong, thông qua một con kinh đào. Tức là dự án kinh đào Phù Nam phải tuân thủ theo nội dung Hiệp định 1995 về sông Mekong.

Vấn đề là ông Hun Sen đã quyết định không giải trình dự án lên Ủy hội sông Mekong, như quy định của Hiệp định 1995 về dự án kinh đào Phù Nam. Việc đào kinh đã bắt đầu từ ngày 5 tháng tám 2024.

Về những tác động của con kinh Phù Nam lên Đồng bằng Sông Cửu Long, nếu nó hoàn tất và được đưa vào hoạt động

Dự án kinh đào Phù Nam của Campuchia gây lo ngại cho nhiều người Việt Nam. Tôi thấy có ba điểm cần bàn:

Thứ nhứt, dự án con kinh, nói theo lời thủ tướng Hun Manet, ngoài mục tiêu vận chuyển hàng hóa, còn có các “kế hoạch phát triển đô thị, quy hoạch đô thị và thị trường bất động sản. Đồng thời mở rộng các khu phát triển nông nghiệp, thủy lợi, nuôi trồng thủy sản và chăn nuôi và hỗ trợ phát triển cực kinh tế thứ tư“.

Việc “mở rộng các khu phát triển nông nghiệp” này diện tích là bao nhiêu? Phía Campuchia không thông báo cho Việt Nam và cũng không công bố trước dư luận quốc tế.

Tôi ước tính diện tích đất sẽ được con kinh này tiêu tưới sẽ không dưới diện tích ĐBSCL, khoảng 40 đến 50 ngàn cây số vuông. Như vậy lưu lượng nước lấy từ sông Mekong dành cho việc tiêu tưới này có thể sẽ làm khô cạn dòng chảy sông Mekong.

Đây là con số Việt Nam cần muốn biết, đúng theo tinh thần Hiệp định 1995 về Hợp tác và phát triển bền vững sông Mekong. Vấn đề là đến nay Campuchia không đưa ra.

Phía Campuchia bào chữa việc giấu giếm thông tin bằng cách ngụy biện. Họ so sánh việc đào kinh Phù Nam với việc cải tạo con kinh Chợ Gạo ở Việt Nam.

Con kinh Chợ Gạo được Pháp đào từ năm 1872. Con kinh có chiều dài tổng cộng 80 cây số, nối sông Vàm Cỏ với sông Tiền Giang. Con kinh nguyên thủy có bề rộng 30 mét và bề sâu 3 mét 50. Việt Nam mới đây cải tạo kinh Chợ Gạo mà thực chất là be bờ con kinh này. Con kinh vẫn giữ nguyên trạng như thời 1872, tức giữ nguyên bề rộng và bề sâu.

Con kinh này không làm thay đổi bất cứ hình thức nào đối với sông Mekong. Tức là Việt Nam không có nghĩa vụ, vì thấy không cần thiết, phải trình vụ này lên Ủy hội sông Mekong. Trong khi con kinh Phù Nam là con kinh mới, mà sự hiện hữu của nó có thể làm giảm thiểu lưu lượng nước, hệ quả gây thiệt hại cho dân Việt Nam khu vực ĐBSCL.

Thứ hai, thủ tướng Hun Manet cho rằng “Dự án phát triển kênh đào Funan Techo chỉ là vấn đề đối nội và chủ quyền của Campuchia, trong đó Campuchia có thể thực hiện bất kỳ dự án phát triển nào trong Vương quốc“.

Theo tôi thủ tướng Hun Manet không thể kết luận như vậy vì sông Mekong là sông quốc tế, liên quan đến nhiều quốc gia. Các quốc gia Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam đã ký kết hiệp ước về sông Mekong năm 1995 với mục đích quản lý con sông này hữu hiệu sao cho quốc gia không bên nào bị thiệt hại trong việc sử dụng nguồn nước. Campuchia không có trọn vẹn chủ quyền trên đoạn sông Mekong chảy qua lãnh thổ Campuchia. Mọi công trình xây dựng của phía Campuchia trên sông Mekong tuân thủ theo tinh thần Hiệp định 1995. Campuchia có nghĩa vụ phải chia sẻ tin tức, dữ kiện chính xác của con kinh cho Việt Nam.

Mặt khác, chủ đầu tư dự án kinh đào Phù Nam là công ty của Trung Quốc. Campuchia lựa chọn mô hình BOT, tức là phía đầu tư thực hiện công trình, sau đó khai thác công trình này trong vòng một thời gian thỏa thuận trước, ở đây là 50 năm (hoặc 70 năm). Điều này đồng nghĩa với việc Campuchia mất chủ quyền trên con kinh. Chỉ sau thời gian khai thác 50 năm (hay 70 năm) Campuchia mới thực sự làm chủ con kinh.

Vì vậy theo tôi, nếu Việt Nam muốn phản đối dự án này thì phải hành động trước khi con kinh hoàn tất. Bởi vì sau khi hoàn tất, Việt Nam sẽ phái đối mặt với (nhà đầu tư) Trung Quốc. Nếu Việt Nam im lặng về việc này thì ta có thể hình dung nhà đầu tư Trung Quốc có quyền khai thác con kinh, về mặt vận chuyển tàu bè và về mặt dẫn thủy nhập điền trong thời gian 50 đến 70 năm.

Thứ ba, về hệ quả đối với Việt Nam khi con kinh hoàn tất. Tôi thấy viễn tượng một mặt ĐBSCL bị thiên tai hạn hán, nước biển dâng cao, hạn mặn sâu trong đất liền do hệ quả trái đất bị hâm nóng. Mặt khác lưu lượng của sông Mekong bị xuống thấp, do kinh đào Phù Nam hút nước, Miền Nam Việt Nam sẽ lâm vào tình trạng vừa khô hạn, vừa nhiễm mặn, vừa thiếu nước ngọt. Tôi hình dung có khoảng từ 10 triệu tới 15 triệu người dân khu vực này phải di cư sang các vùng đất khác để tìm cách sinh sống. Đây là một thảm họa về nhân số, khiến xã hội Việt Nam bị đảo lộn.

Thứ tư, là sự hiện diện của quân cảng Ream cách đảo Phú Quốc của Việt Nam không xa; đồng thời với dự án kinh đào Phù Nam vốn là một bộ phận của sáng kiến “Vành đai Con đường” của Trung Quốc. Mục đích của Trung Quốc không chỉ hiện diện ở vịnh Thái Lan, mà còn kiểm soát vịnh này. Mục đích của Trung Quốc là khai thông kinh đào Kra trên lãnh thổ Thái Lan. Nếu dự án Kra không được thực hiện thì có dự án quốc lộ 9A, nối hải cảng Song Khla trong vịnh Thái Lan với cảng Krabi ở Ấn Độ dương.

Dĩ nhiên, nếu các dự án này hoàn tất thì không chỉ xã hội Việt Nam đảo lộn do nạn di dân vì ĐBSCL không thể sinh sống nữa, nền kinh tế Việt Nam chắc chắn bị khủng hoảng vì vựa lúa, vựa trái cây từ ĐBSCL đã bị tiêu hủy. Sự hiện diện của Trung Quốc ở vịnh Thái Lan sẽ khiến an ninh quốc gia của Việt Nam bị đe dọa nặng nề.

Vì vậy theo tôi, nếu Việt Nam có phản đối thì phản đối bây giờ. Nhiệm vụ này thuộc về chính phủ. Chính phủ Việt Nam phải khẩn cấp nói chuyện tay đôi với Campuchia. Nếu chính phủ Việt Nam “câu giờ”, chờ đến khi con kinh hoàn tất, lúc đó Việt Nam sẽ lâm vào thế khó. Khó là vì Việt Nam sẽ phải “nói chuyện” với chủ đầu tư – khai thác Trung Quốc.

SOURCE:

https://baotiengdan.com/2024/10/02/cai-nhin-cua-toi-ve-du-an-kinh-dao-phu-nam-techo/

 

.

SÔNG NGÒI MIỀN BẮC VIỆT NAM (Tập san: Việt Học)

 GOOGLE 's LINK:

https://www.google.com/imgres?imgurl=https%3A%2F%2Fviethocjournal.com%2Fwp-content%2Fuploads%2F2018%2F10%2Fdiagramme-fleuve-rouge-png-2.png&tbnid=VaEnOTokesQzeM&vet=1&imgrefurl=https%3A%2F%2Fviethocjournal.com%2F2018%2F10%2Fsong-ngoi-mien-bac-viet-nam%2F&docid=JuQ-R-w6NnPD6M&w=484&h=519&source=sh%2Fx%2Fim%2Fm4%2F3&kgs=11eecf70582d2133&shem=abme%2Ctrie

.

NHỮNG CHUYỂN TIẾP HỢP LÝ TRONG MEKONG: VAI TRÒ CỦA TRUNG HOA TRONG MẬU DỊCH VÀ ĐẦU TƯ

(Just transitions in the Mekong: China’s role in trade and investment)

Isis Sarton Reis and Tom Baxter – Bình Yên Đông lược dịch

Dialogue Earth – September 23, 2024

 

Các dự án thủy điện dọc theo Mekong và các phụ lưu của nó đã làm xáo trộn dòng chảy tự nhiên của sông, gây lo ngại về ảnh hưởng đối với thủy sản và nông nghiệp dựa vào lũ lụt theo mùa và phù sa giàu dinh dưỡng của nó. [Ảnh: Andy Leo]

 

Hội thảo công tác thứ nhì trong 4 hội thảo làm sáng tỏ ảnh hưởng của Trung Hoa trong khu vực Mekong và những cơ hội để liên lạc tốt hơn với các bên liên hệ ở Trung Hoa

Cộng tác với Viện An ninh và Nghiên cứu Quốc tế (ISIS Thái Lan) của Đại học Chulalongkorn, Dialogue Earth và Viện Nhân quyền và Luật Nhân đạo Raoul Wallenberg (RWI) tổ chức một nhóm quần chúng và một hội thảo công tác kín ở Bangkok, Thái Lan, từ ngày 28 đến 30 tháng 8.

Nhóm thăm dò ảnh hưởng của Trung Hoa đối với việc phát triển khả chấp trong khu vực Mekong, trong khi hội thảo công tác chú trọng đến 4 chủ đề then chốt: vai trò của Trung Hoa trong phân vùng Mekong; điều hành hóa quyền có môi trường lành mạnh ở Đông Nam Á (ĐNA); truyền thông và báo chí môi trường; và “hiểu biết “Trung Hoa Toàn cầu”.

Đây là hội thảo thứ nhì trong một loạt 4 hội thảo (Latin America, ĐNA, Phi Châu và Âu Châu) nhằm mục đích xây dựng kiến thức và đối thoại về sự dính dáng của Trung Hoa trên khắp những khu vực nầy.

 

Vai trò nới rộng của Trung Hoa trong Mekong

Sự tham gia chiến lược của Trung Hoa trong phân vùng Mekong gia tăng nhanh chóng, nhất là trong việc quản lý tài nguyên, hợp tác và hạ tầng cơ sở.  Trong từ ngữ địa chánh trị, sự liên hệ nầy nới rộng ra ngoài kinh tế, chạm đến lãnh vực chánh trị và văn hóa, tạo cho Trung Hoa như một tay chơi khu vực không thể so bì.  Tuy nhiên, những thảo luận nhấn mạnh rằng vai trò của Trung Hoa rất ít khác biệt và phải được hiểu trong bối cảnh rộng lớn hơn của động lực sức mạnh của khu vực.

Nhận thức về Trung Hoa trong khu vực thay đổi.  Đối với các quốc gia đang phát triển, Trung hoa được xem như một đồng minh vô cùng quan trọng, với những dự án hạ tầng cơ sở nâng cao nối kết và mậu dịch, trong khi tạo nên lòng tốt.  Một số lập luận rằng đây là chìa khóa của Trung Hoa khi họ nhắm đến hợp thức hóa đầu tư của họ và giảm rủi ro của chống đối.

Tuy nhiên, cẩn thận vẫn ở chung quanh rủi ro của nợ nần, sở hữu ngoại quốc và ảnh hưởng quá mức.  Lào và Cambodia mang nợ cao với Trung Hoa, được thảo luận, với đường sắt Kunming-Lào (70% sở hữu của Trung Hoa) được trích dẫn như một thí dụ của kiểm soát và ảnh hưởng không cân đối.

Ảnh hưởng môi trường và xã hội của các dự án của Trung Hoa cũng gây lo ngại.  Các dự án thủy điện dọc Mekong và các phụ lưu của nó làm xáo trộn dòng chảy tự nhiên của sông, gây lo ngại về ảnh hưởng đối với thủy sản và nông nghiệp dựa vào lũ lụt theo mùa và phù sa giàu dinh dưỡng của nó.

Dời chỗ các cộng đồng địa phương và ô nhiễm hóa chất được nhấn mạnh như kết quả tiêu cực của một số đầu tư của Trung Hoa.  Các tham dự viên nhấn mạnh đến sự cần thiết để xoi mói tại sao các quốc gia chủ nhà cho phép những dự án như thế mặc dù rủi ro môi trường và xã hội rõ ràng.

Có những cách thay thế cho cam kết Trung Hoa, gồm có khuyến khích tuân thủ chặt chẽ hơn với những quy định môi trường và xã hội.  Các tham dự viên kêu gọi phối hợp nhiều hơn giữa các quốc gia Mekong và nhấn mạnh vai trò tiên liệu của truyền thông, xã hội dân sự và doanh thương phải có trong việc ngăn ngừa và phơi bày các dự án nguy hại.  Lưu ý đặc biệt cũng dành cho trách nhiệm của chánh phủ trong việc ngăn ngừa những dự án tiêu cực và bảo đảm rằng nhân quyền được tôn trọng.

Chủ tịch Trung Hoa và Canada của Quy ước về Đa dạng Sinh học, gồm có lãnh đạo trong Khuôn khổ Đa dạng Sinh học Toàn cầu Kunming-Montreal (2022), cung cấp một cơ hội khác cho việc cam kết có ý nghĩa về những vấn đề môi trường.  Vai trò lãnh đạo của Trung Hoa trong những trường hợp nầy là một cơ hội để xem xét làm thế nào quyền có môi trường lành mạnh được thực hiện bởi Trung Hoa và các nước khác trong khu vực.

 

Hiểu biết động lực chánh trị địa phương

Một điểm thảo luận then chốt là tầm quan trọng của sự hiểu biết kinh tế chánh trị địa phương khi xem xét mối liên hệ Trung Hoa-Mekong.  Một số tham dự viên lập luận rằng chỉ chú trọng đến các yếu tố quốc tế và địa chánh trị bỏ qua những động lực khu vực quan trọng.

Thí dụ, cái gì thúc đẩy các quốc gia Mekong tham gia với các bên liên hệ Trung Hoa?  Khi họ tham gia, làm thế nào để họ có ý định uốn nắn sự tham gia đó?  Đường lối nào thành công hay thất bại từ triễn vọng của chánh phủ và người dân Mekong?  Đây là những câu hỏi quan trọng rất thường bị gạt qua một bên trong những thảo luận về Trung Hoa Toàn cầu – một lo ngại tương tự được nêu lên trong hội thảo công tác ở Chile hồi đầu năm nay.

Truyền thông và xã hội dân sự là những diễn viên quan trọng về mặt giữ cho các bên liên hệ chịu trách nhiệm về những hứa hẹn môi trường và xã hội của họ.  Tuy nhiên, không gian xã hội dân sự và khung cảnh truyền thông thay đổi trên khắp các quốc gia Mekong.  Trong khi truyền thông Thái Lan hoạt động với tự do tương đối hơn các láng giềng, Myanmar, Lào, Cambodia và Việt Nam đối mặt với những hạn chế đáng kể, tương tự như Trung Hoa, hạn chế gắt gao khả năng của xã hội dân sự để ảnh hưởng việc lấy quyết định.

Ảnh hưởng địa chánh trị uốn nắn thêm truyền thông và xã hội dân sự.  Chiến dịch được phối hợp của Trung Hoa để tăng cường cái gọi là “sức mạnh đàm luận” được nhấn mạnh, với những sáng kiến như Hệ thống Tin tức Mekong và “tiệc tùng” truyền thông, nơi các phóng viên Mekong được mời đến Trung Hoa để tham dự những chuyến đi truyền thông được bố trí nặng nề được thiết kế để khuếch đại cốt chuyện của truyền thông nhà nước Trung Hoa cũng hợp tác với các cơ quan ở địa phương, thường thiếu nguồn để tường trình độc lập và do đó dựa vào tài liệu cung cấp bởi những nguồn của Trung Hoa.

Các quốc gia Mekong cũng đối mặt với những thách thức nội bộ, với 1 tham dự viên liệt kê tham nhũng, chủ nghĩa thân hữu, sai lệch thu nhập, và cai quản kém như những vấn đề kéo dài.  Những khiếm khuyết nầy làm dễ dàng cho những nhà đầu tư ngoại quốc đi qua những bảo đảm, làm phức tạp thêm ảnh hưởng của Trung Hoa trong khu vực.

 

Một môi trường sạch, lành mạnh và khả chấp

Một phần quan trọng của những thảo luận trong hội thảo chú trọng đến cái “chuyển tiếp hợp ly” có nghĩa gì đối với khu vực Mekong.  Một diễn giả khách nhấn mạnh rằng nó không phải là chuyển tiếp hợp lý duy nhất, nhưng thay vào đó là nhiều chuyển tiếp – sinh thái, xã hội và kinh tế.

Viễn cảnh được nới rộng nầy nhấn mạnh đến sự cần thiết để bảo đảm công bằng không những cho con người mà còn cho các hệ sinh thái và những chủng loại khác.  Những thảo luận tiết lộ một hội tụ thú vị: các nhà ủng hộ nhân quyền trong phòng nhấn mạnh đến tầm quan trọng của các đường lối sinh thái, ủng hộ công bằng cho môi trường, trong khi các chuyên viên môi trường nhấn mạnh đến sự cần thiết của các đường lối lấy con người làm trọng tâm, bảo đảm rằng các cộng đồng địa phương là trung tâm của bất cứ thảo luận phát triển nào.

Cả 2 viễn cảnh nhấn mạnh rằng phát triển không chỉ chú trọng đến tăng trưởng kinh tế mà còn cứu xét ảnh hưởng đối với cộng đồng, cuộc sống của họ và hệ sinh thái mà họ dựa vào.

Cần những khuôn khổ pháp lý và chánh trị mạnh hơn để hỗ trợ chuyển tiếp công bằng.  Mặc dù ASEAN đang phát triển một khuôn khổ quyền môi trường, nó thiếu sự vững chắc của Thỏa ước ESCAZU của Mỹ.

Nghị quyết mốc ngoặt của Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc 2022 (UNGA) về quyền môi trường an toàn, sạch và khả chấp là một phát triển quốc tế đáng kể trong luật nhân quyền, nới rộng thêm những chuyển tiếp hợp lý bằng cách xây dựng trên những cam kết quốc tế, quốc gia và khu vực, gồm có Nguyên tắc 10 của Tuyên cáo Rio 1992 về việc tiếp xúc với tin tức, tham dự và công lý.

Khuôn khổ Đa dạng sinh học Toàn cầu Kunming-Montreal, cũng được chấp thuận trong năm 2022 và được đề cập trong bài viết nầy được nhấn mạnh một lần nữa với sự nối kết với sự công nhân quyền có môi trường lành mạnh của UNGA.  Mặc dù các dự án xanh của sáng kiến Vành đai và Con đường [của Trung Hoa] cũng được thảo luận, các tham dự viên lưu ý rằng, mặc dù từ ngữ pháp lý và chánh sách hỗ trợ chúng, việc thực hiện và trách nhiệm vẫn còn yếu, hạn chế hiệu quả chung của chúng.

Các tham dự viên cẩn thận rằng các dự án năng lượng xanh không họp lý, trách nhiệm hay ngay cả xanh cố hữu, khi cứu xét những ảnh hưởng kinh tế xã hội rộng lớn hơn.

Các thí dụ gồm có mỏ nickel ở Indonesia và Maynmar liên kết với việc chế tạo xe điện và các dự án đập ảnh hưởng đến các hệ sinh thái và các cộng đồng sông.  Một điểm cần nhớ then chốt là cái được gọi là các dự án năng lượng “xanh” cũng phải là những dự án năng lượng có trách nhiệm, tối thiểu hóa nguy hại cho con người và hành tinh.  Các tham dự viên công nhận rằng chuyển tiếp liên quan đến việc đánh đổi, với thay đổi không thể tránh tạo nên một số người thua.

Mặc dù ở mức bình thường, tát cả nhân quyền thì độc lập và không thể cắt rời, trong thực tế, căng thẳng thường xuất hiện – nhất là giữa quyền phát triển và quyền có môi trường lành mạnh.  Đó là vai trò của những nhà làm chánh sách để quản lý những quyền lợi cạnh tranh nầy và bảo đảm rằng những biện pháp được cắt xén và có hiệu quả được đặt vào chỗ để các chánh sách không tăng cường, nhưng thay vào đó giải quyết những bất công hiện tại và ảnh hưởng không cân xứng đối với dân số dễ bị tổn thương.

 

Cam kết của Trung Hoa đối với chuyển tiếp xanh và hợp lý

Hội thảo kết luận với một thảo luận về việc làm thế nào để hiểu tốt hơn và nuôi dưỡng cam kết có hiệu quả hơn với Trung Hoa để thực hiện chuyển tiếp xanh và hợp lý, chú trọng đến việc xác định và giải quyết những khoảng trống hiện tại trong kiến thức và chiến lược.

Mậu dịch, đầu tư và cam kết hải ngoại của Trung Hoa và được uốn nắn bởi một hệ thống bên liên hệ phức tạp, gồm có các cơ quan của chánh phủ, các công ty và ngân hàng tư nhân và quốc doanh, thường có quyền lợi cạnh tranh với nhau.

“Mở” trang mạng nầy của các bên liên hệ vô cùng quan trọng để có thêm sự hiểu biết gần giống nhau của Trung Hoa – một điểm cũng được nêu lên trước đây trong hội thảo ở Chile – mặc dù sự lờ mờ của việc cai quản ở Trung Hoa và cấu trúc doanh nghiệp làm cho điều nầy khó khăn.  Cần có những dụng cụ để giúp cho các phóng viên, các nhà làm chánh sách, các nhà hoạt động vượt qua những thách thức phức tạp nầy.

Những hành động của Trung Hoa cũng nên được hiểu trong mối liên hệ với các sức mạnh khu vực và toàn cầu.  Trong khi đầu tư hải ngoại của Trung Hoa, nhất là các công ty quốc doanh thịnh hành, khác với các công ty ở Tây phương, Nhật Bản và những nguồn đầu tư hải ngoại trực tiếp to lớn khác trong khu vực, nó không đặc thù trong việc dùng sức mạnh kinh tế để ảnh hưởng láng giềng của nó.  Xem “Trung Hoa Toàn cầu” trong bối cảnh liên hệ - như một tham dự viên gọi như thế - rất quan trọng, vì nó khộng điều hành trong chân không; thay vào đó, nó tương tác với, và ảnh hưởng bởi, các lực lượng chánh trị và kinh tế toàn cầu khác.

Trên một mức độ thấp hơn khái niệm, các tham dự viên nhấn mạnh đến sự cần thiết của sự chia sẻ kiến thức lớn hơn giữa các khu vực.  Các quốc gia Mekong có thể học hỏi từ Phi Châu và Mỹ Latin về cách liên lạc với Trung Hoa: những nghiên cứu trường hợp của những tác động qua lại nầy được trích như những nguồn hữu ích.

Mặc dù không thiếu tin tức có phẩm chất cao về mậu dịch và đầu tư hải ngoại của Trung Hoa, tin tức nầy cần được xem thích hợp nhất, làm cho nó dễ tiêp xúc hơn với diễn giả không phải là người Anh, nhắm đến cử tọa không học thuật và phổ biến tốt hơn.

Cái nhìn bên trong từ Bangkok sẽ thông báo những thảo luận kế tiếp ở Kenya vào năm tới, sẽ chú trọng đến vai trò của Trung Hoa trong chuyển tiếp hợp lý ở lục địa Phi Châu.

.

 

LŨ LỤT PHÁ KỶ LỤC Ở BẮC THÁI LAN TĂNG CƯỜNG VIỆC XEM XÉT CẨN THẬN DỰ ÁN ĐẬP MEKONG

(Record-breaking floods in northern Thailand intensify scrutiny of Mekong dam project)

Carolyn Cowan – Bình Yên Đông lược dịch

Mongabay – 24 September 2024

 

Ngập lụt dọc theo sông Kok, một phụ lưu của sông Mekong, ở huyện Chiang Sean. 

[Ảnh: Rak Chiang Khong Conservation Group]

 

·                    Ngập lụt quan trọng dọc theo các phụ lưu của Mekong ở bắc Thái Lan đã nâng cao việc xem xét cẩn thận các kế hoạch để xây một đập thủy điện quan trọng chắn ngang thủy lộ biên giới vô cùng quan trọng với Lào.

·                    Các chuyên viên nói đập Pak Beng sẽ làm tồi tệ ngập lụt theo mùa nghiêm trọng bằng cách nâng cao mực nước ở thượng lưu trong khúc sông Mekong chảy qua miền bắc Thái Lan.

·                    Trong năm 2023, cơ quan điện quốc gia của Thái Lan ký một thỏa thuận để mua điện từ kế hoạch gây tranh cãi, trên căn bản bật đèn xanh cho việc phát triển.

·                    Tuần nầy, nông dân, các nhà hoạt động và các nhà làm chánh sách gặp nhau trong tỉnh dễ ngập lụt Chiang Rai để thảo luận ảnh hưởng xuyên biên giới tiềm tàng của đập, với nhiều diễn giả thúc giục chánh phủ Thái và các nhà đầu tư Thái tái xét sự ủng hộ của họ đối với kế hoạch vì rủi ro của đập gia tăng ngập lụt tàn phá.

Do hậu quả của bão Yagi, các cộng đồng trong tỉnh Chiang Rai ở miền bắc Thái Lan đang đánh giá tổng quát của thiệt hại trút lên bởi mưa to và sông dân lên.  Ít nhất có 33 người chết ở trong nước từ giữa tháng 8 trong điều kiện nguy hiểm tàn phá nhà cửa, doanh nghiệp và đất nông nghiệp ở ven sông.

Ngập lụt đã nâng cao sự soi mói của quần chúng và các nhà làm chánh sách về các kế hoạch để xây 1 đập thủy điện quan trọng ngang sông Mekong ở Pak Beng trong tỉnh Oudomxay của Lào.  Các chuyên viên cảnh báo đập, nằm cách biên giới Thái-Lào 97 km (60 miles), có tiềm năng nâng cao mực nước trong sông Mekong và vì thế làm tồi tệ ngập lụt theo mùa dọc theo các phụ lưu chánh ở Thái Lan.

Các cộng đồng địa phương và các nhóm xã hội dân sự đã nêu lên những lo ngại về dự án trong gần 1 thập niên, nói rằng các nhà phát triển và đến các nhà đầu tư ở Thái Lan đã không cứu xét những ảnh hưởng tiềm tàng của đập đối với người dân ở thượng lưu.

Dựa trên bối cảnh nầy, các nhà làm chánh sách, lãnh đạo cộng đồng và cư dân địa phương đã họp mặt vào ngày 20-21 tháng 9 ở một diễn đán trong tỉnh Chiang Rai dễ bị ngập để thảo luận về những hệ quả của việc phát triển đầy tranh cãi.  Cuộc đối thoại là một phần của cuộc điều tra của Ủy ban Đất đai, Tài nguyên Thiên nhiên và Môi trường của Quốc hội Thái về ảnh hưởng xuyên biên giới tiềm tàng của kế hoạch

Somsak Kemya và các nông dân đồng nghiệp trong huyện Wiang Khaen, tỉnh Chiang Rai cầm một biểu ngữ nói: 

“Đất canh tác của chúng tôi bị ngập, hãy ngưng đập Pak Beng.”

[Ảnh: Carolyn Cowan]

Phiên họp điều tra được tổ chức bởi Ủy ban Đât đai, Tài nguyên Thiên nhiên và Môi trường của Quốc hội Thái. 

[Ảnh: Carolyn Cowan]

 

Trọng tâm của những thảo luận là lời kêu gọi từ nông dân và lãnh đạo làng thúc giục chánh phủ cứu xét làm thế nào đập Pak Beng có thể ảnh hưởng đến người dân sống dọc theo Mekong và những phụ lưu quan trọng của nó.

Phaithon Namchai, người cầm đầu làng Yai Nuea trong huyện Wiang Khaen, nói nông dân dọc theo sông Ngao bị mất mát theo sau vụ ngập của trên 320 hectares (790 acres) vườn bưởi.  “Họ không biết phải làm gì hiện nay, họ lo sợ để tái đầu tư vào đất nếu nó sẽ bị ngập trong tương lai,” ông nói.

Một lo ngại chánh của cộng đồng canh tác là làm thế nào việc phát triển đập được tiên đoán sẽ nâng cao mực nước trung bình trong sông Mekong.  Nên xây đập và thực tế của Mekong đầy hơn trở nên bình thường, họ nói rằng ngay cà mức bình thường của mùa ngập trong các phụ lưu có thể làm mất mát hoa màu, như đã xảy ra trong những tuần qua.

Ngoài vườn cây ăn trái, nhiều mảnh ruộng lúa, khoai mì, dừa và bắp vẫn nằm ở dưới nước vài tuần sau đỉnh lũ khi Mongabay thăm viếng vùng nầy trong tháng 9.

Nông dân nói họ chưa từng thấy ngập lụt nghiêm trọng như thế trong hơn 4 thập niên, báo cáo rằng cái giết chết hoa màu của họ là lúc nước ngạp rút xuống, nguyên nhân của nó họ quy cho mực nước cao bất thường trong dòng chánh Mekong, đơn giản là không có nơi để nước lũ thoát đi.

Somsak Kemya, 48 tuổi, trồng cây bưởi nơi sông Ngao chảy vào sông Mekong trong huyện Wiang Khaen.  Ông nòi vời Mongabay nước lụt giết vài chục cây được 7 năm vừa mới bắt đầu có trái, đánh tan hy vọng của ông để lấy lại vốn đã trồng chúng.

Mực nước sông Mekong cao, vì thế không có nơi cho nước [từ phụ lưu] chảy đi.  Và đây là không có đập Pak Beng; điều gì xảy ra nếu đập được xây?  Nó có thể tệ hơn bây giờ.”

Ngập lụt nghiêm trọng đã lan rộng trên khắp tỉnh từ cuối tháng 8, ngay cả phá hủy nhà cửa dọc theo sông Kok ở thành phố Chiang Rai.  Mực nước trong dòng chánh Mekong đã đạt đỉnh hôm 12 tháng 9, vượt quá 12,5 m (41 feet) ở huyện Chiang Khong và vượt quá mức cao lịch sử.

Sông Ngao, một phụ lưu của Mekong, tràn bờ làm ngập trên 2.000 rai vườn bưởi vào cuối tháng 8 và giữa tháng 9. 

Hình chụp ngày 20 tháng 9 năm 2024.

[Ảnh: Rak Chiang Khong Conservation Group]

 

Nước dội của đập sẽ nâng mực nước sông

Niwat Roykaew, một nhà hoạt động môi trường của Nhóm Bảo tồn Rak Chiang Khong, nói mực nước cao trong sông Mekong chịu ảnh hưởng nặng nề bởi việc điều hành đập ở thượng lưu Trung Hoa, và thắc mắc ý nghĩa của việc xây thêm các đập đại qui mô sẽ làm cho hình ảnh phức tạp thêm.

“Trong quá khứ, khi có nhiều mưa và sông Ing bị ngập, nước thoát đi nhanh chóng.  Nhưng nay, hãy nhìn cái đang xảy ra,” Niwat nói.  “Hãy suy nghĩ về sự khó khăn của sông Mekong để thoát nước nếu đập [Pak Beng] được xây cất và mực nước sẽ dâng cao hơn.”

Ngay cả đập Pak Beng nằm cách biên giới Thái-Lào 97 km, các chuyên viên nói rằng một khi đập được xây, ảnh hưởng “nước dội” sẽ nâng mực nước ở thượng lưu.

Somnuck Jongmeewasin, cố vấn kỹ thuật cho ủy ban môi trường của quốc hội và giám đốc nghiên cứu của NGO EEC Watch có trụ sở ở Thái Lan, nói những khảo sát thủy học cho đến nay cho thấy ảnh hưởng nước dội của đập Pak Beng sẽ ảnh hưởng một khúc sông Mekong dài 285 km (177 miles) ở thượng lưu đập, tức toàn thể khúc sông giáp giới với miền bắc Thái Lan.

Quan trọng hơn, đập sẽ sẽ làm cho mực nước ở thượng lưu vượt quá mức ngập lụt 6 m (20 feet), theo Somnuck.  “Điều nầy có nghĩa là chúng ta đang xây 1 đập sẽ tạo nên ngập lụt,” ông nói.  “Vì thế tại sao chúng ta muốn xây nó?  Nó không có lý.”

Ngoài rủi ro ngập lụt cao, Somnuck nói những đánh giá ành hưởng môi trường và xã hội của dự án không đầy đủ.  Một duyệt xét độc lập của đánh giá ảnh hưởng môi trường của dự án được soạn trong năm 2015 bởi Nhóm Cố vấn Quốc gia Lào thay mặt cho các nhà phát triển, thấy rằng nó dựa hoàn toàn trên dữ kiện lỗi thời và thiếu những cứu xét về thủy sản, dòng phù sa, phẩm chất nước, thay đổi khí hậu và sự tham gia của quần chúng.

“Thật sự, chúng tôi không thể gọi nó là một EIA, nó thiếu quá nhiều cứu xét then chốt mà một EIA phải có,” Somnuck nói.

Benja Saengchan, một thành viên của ủy ban quốc hội, nói họ sẽ ghi nhận tất cả những ý kiến vào việc cứu xét và sẽ đệ trình một phúc trình tóm tắt trong vòng 1 tháng cho nội các để họ cứu xét.  Bà nói tất cả chiều hướng của những thảo luận với cư dân sẽ được bao gồm, từ sự cần thiết năng lượng đến an ninh quốc gia, nông nghiệp, thủy sản và những khuyết điểm của tham vấn dự án.

 

Niwat Roykaew của nhóm Bảo tồn Rak Chiang Khong nêu lên những lo ngại của ông về việc ngăn thêm đập trên sông Mekong. 

[Ảnh: Carolyn Cowan]

 

Vườn bưởi ngập nước lụt đục ngầu trong tỉnh Chiang Rai trong tháng 9 năm 2024.

[Ảnh: Carolyn Cowan]

 

Một dự án đầy tranh cãi

Việc phát triển Pak Beng, đồng sở hữu của China Datang Overseas Investment (Đầu tư Hải ngoại Datang Trung Hoa) và Gulf Energy Development (Phát triển Năng lượng vùng Vịnh) ở Thái Lan, được dự trù có công suất thiết trí là 912 MW và sẽ bán tất cả điện cho EGAT, cơ quan điện lực Thái, rồi chuyển cho người mua sau cùng ở Malaysia và Singapore.

Các đập thủy điện đã châm ngòi cho nhiều tranh luận gay gắt trong lưu vực sông Mekong từ nhiều thập niên.  Hiện nay, có trên 160 đập dọc theo sông và các phụ lưu của nó, gồm có 13 đập chắn ngang dòng chánh của sông.  Với 9 dự án nữa trên dòng chánh, kể cả Pak Beng, trong các giai đoạn khác nhau của quy hoạch ở Lào và Cambodia, nhịp độ xây đập tiếp tục không thuyên giảm mặc dù có những rủi ro đối với môi trường và cuộc sống của cộng đồng.

Việc xây đập không ngừng đã thay đổi nhịp lũ theo mùa vô cùng quan trọng thúc đẩy năng suất thủy sản và nông nghiệp trong khu vực, với hệ quả đối với đời sống và cuộc sống của hàng triệu cư dân trong lưu vực.  Các đập cũng làm xáo trộn dòng phù sa và gây thiệt hại cho các đường di chuyển của cá, gây nguy hại cho các hệ sinh thái và đời sống hoang dã nước ngọt đặc thù của khu vực.  Theo một phúc trình trong tháng 5 năm 2024 của cơ quan giám sát tài chánh Fair Finance Asia (Tài chánh Công bằng Á Châu), ảnh hưởng của các đập đối với các cộng đồng và hệ sinh thái có thể lên đến 145 tỉ USD vào năm 2040.

Ngập lụt đất canh tác bắp, dừa, khoai mì và cây ăn trái trong lưu vực sông Ing, tỉnh Chiang Rai trong tháng 9 năm 2024. 

[Ảnh: Carolyn Cowan]

 

Các nhóm về quyền đã liên tiếp nêu lên sự kiện rằng hầu hết các kế hoạch trên dòng chánh phần lớn được khuyến khích bởi triễn vọng bán năng lượng cho các láng giềng khu vực như Malaysia và Singapore, thay vì để phục vụ cho sự cần thiết năng lượng của quần chúng trong các quốc gia nơi các động đồng ven sông sẽ chịu ảnh hưởng của việc phát triển, chẳng hạn như Thái Lan và Lào.

Tuy nhiên, ngưng việc phát triển có nguy hại tiềm tàng bị cản trở bởi cấu trúc cai quản lỗi thời của lưu vực Mekong, được dựa trên Thỏa ước Mekong 1995 giữa 4 quốc gia hạ lưu là Lào, Thái Lan, Cambodia và Việt Nam.  Thỏa ước không ràng buộc pháp lý và không cho phép bất cứ chánh phủ quốc gia nào quyền phủ quyết các dự án trên sông, ngay cả có vẻ gây nguy hại đến sông và tài nguyên của nó.

Kết quả là, các đập thường được xây trên căn bản dự án-dự án, với các quyết định chú trọng về tính có sẵn của tài trợ và thỏa thuận mua điện, thay vì một đánh giá thành thật của những ảnh hưởng cộng dồn của các đập hay liệu đập thật sự được đòi hỏi trước nhất.

 

Cổng vào Rừng Cộng đồng Bun Ruaeng bên cạnh sông Ing, chụp ngày 30 tháng 8 năm 2014.  Trên 2,800 hectares đất canh tác bị ngập dọc theo phụ lưu

[Ảnh: Rak Chiang Khong Conservation Group]

 

Khi nói đến kế hoạch Pak Beng, cơ quan điện lực Thái Lan đã ký một thỏa thuận mua điện với các nhà phát triển trong tháng 9 năm 2023, khiến cho các nhóm nhân quyền thắc mắc về cam kết để mua điện từ dự án trước khi một EIA thích hợp được thực hiện.

Dự án Pak Beng nay đang vay nợ từ các tổ chức tài chánh, với ngày kết thúc được mong đợi vào cuối năm 2024.  Như một phần của giai đoạn thỏa thuận nợ, các nhà phát triển loan báo rằng diễn đản bên liên hệ Ủy hội Sông Mekong lần thú 14^th trong tháng 6 có ý định để hoàn tất thêm những đánh giá ảnh hưởng xã hội và môi trường, kể cả việc lượng định xuyên biên giới, để thông báo trong các giai đoạn thiết kế cuối cùng.

Somnuck, cố vấn của ủy ban quốc hội, nói các nhà phát triển đã mướn một công ty Thái, TEAM Consulting, để thực hiện giai đoạn kế tiếp nầy của việc đánh giá ảnh hưởng, nhưng nó chưa chia sẻ bất cớ tin tức về các kế hoạch hay đường lối của nó.  Somnuck kêu gọi TEAM cộng tác công khai với ủy ban và tiến hành với sự cởi mở và minh bạch.  “Rất quan trọng để biết họ sử dụng tin túc gì để hoàn tất thiết kế của việc phát triển,” ông nói.

Pianporn Deetes, giám đốc chiến dịch khu vực của International Rivers (Sông ngòi Quốc tế), thúc giục các ngân hàng Thái đang cứu xét tài trợ cho dự án Pak Beng lưu ý đến những hậu quả môi trường và nhân quyền của những đầu tư của họ trong những dự án như thế và giữ cam kết với các chánh sách lối thực hành ngân hàng khả chấp khi quyết định liệu có hỗ trợ dự án hay không.

“Đập nầy không phải để phát triển điện cho sự cần thiết của quần chúng, nó dùng để sản xuất lợi nhuận chỉ cho một vài người,” Pianporn nói.  “Vẫn còn hy vọng rằng tiếng kêu của những cộng đồng bị ảnh hưởng không chỉ của những người sống ngay trên sông Mekong, mà còn của những người trong vùng dễ bị ngập sâu trong các phụ lưu.”

 

Biên giới Thái-Lào ở Pha Dai, tỉnh Chiang Rai.  Các cơ quan chánh phủ đang điều tra an ninh quốc gia liên quan đến việc làm thế nào đập Pak Beng sẽ thay đổi biên giới giữa Thái Lan và Lào.  Nếu đập làm cho mực nước sông Mekong dâng lên, Thái Lan sẽ mất một số lãnh thổ. [Ảnh: Thai People’s Network]

 .

Có n làng Nủ ở Việt Nam

 Bình luận của blogger Nguyễn Nhơn
2024.09.22

Người dân đang kiểm tra khu vực lở đất ở Làng Nủ, tỉnh Lào Cai hôm 11/9/2024

AFP

Làng Nủ là địa danh gây bàng hoàng và thương tâm những ngày qua ở Việt Nam. Đó là một thôn nhỏ mang tên Làng Nủ, tại xã Phúc Khánh, huyện Bảo Yên, tỉnh Lào Cai. 35 hộ dân Làng Nủ đã bị lũ bùn tràn từ trên núi về vùi lấp dưới nhiều thước đất, đã xác định được 52 người chết, còn 14 người vẫn mất tích. Suốt mấy hôm nay, dày đặc trên báo chí và truyền thông xã hội là mọi thông tin cứu hộ và tìm những người đã tử nạn hoặc mất tích.

Cũng dày đặc như thế là các thông tin liên quan đến cứu trợ Nhà nước, từ các lực lượng chính quy như bộ đội, công an cho đến các hoạt động từ thiện xã hội tự phát, mang thực phẩm, hiện kim, hiện vật đến Làng Nủ tặng những người dân sống sót.

Nhưng trong mùa mưa bão sẽ còn diễn biến phức tạp ít nhất vài tháng nữa, liệu biến cố Làng Nủ có hoàn toàn không lặp lại?

Có bao nhiêu làng Nủ trên khắp đất nước, đặc biệt tại các vùng đồi núi xa xôi?

Bi kịch Làng Nủ đã được dự báo trước?

Câu trả lời chính xác là: Có n làng Nủ. Trong đó n là đại lượng không xác định. Nó có thể dẫn đến vô cùng.

Làng Nủ nằm lọt trong một thung lũng nhỏ, nhiều dãy núi lớn nhỏ bao quanh. Nhưng núi nào có còn là núi. Chúng bị cạo nham nhở khắp mọi chỗ như một miếng vải vá víu. Rẫy và vườn cây nằm lọt thỏm khắp nơi trên các dãy núi: trên đỉnh, dưới chân núi, trên triền đồi. Ớ đó, rừng bị chặt trụi, mặt đất lộ ra đỏ lói trơ khấc.

Núi Voi, nơi mà từ đó túi bùn khổng lồ đã vỡ ra và ào ào ập xuống vùi lấp một phần Làng Nủ, không biết từ khi nào đã bị sạt một phần dưới chân. Nhưng ngay cạnh lối sạt đó, người dân vẫn phát rẫy, canh tác y như bình thường.

Hầu như tất cả báo chí cho đến nay vẫn đang tập trung khai thác khía cạnh tang thương của bi kịch xảy ra tại Làng Nủ. Oái oăm thay, trong khi vét cạn nước mắt của người đọc cho cái chết của những người dân Làng Nủ thì đến trưa 16/9 lại một vụ núi lở xuống vùi lấp tám ngôi nhà và 18 người tại huyện Bắc Hà, cũng vẫn thuộc tỉnh Lào Cai.

Còn trước đó, tại tỉnh Cao Bằng, vào sáng 9/9 một chiếc xe khách 29 chỗ chở khoảng 15 người lưu thông trên quốc lộ 34 thì bị đất đá trên đỉnh đồi sạt xuống vùi lấp, sau đó cuốn trôi theo suối đến hơn 1 km mới nằm lại. Cũng là nạn nhân trong vụ sạt lở này còn có hai xe năm chỗ và 10 xe máy.

Hai bản nhỏ khác tại tỉnh Cao Bằng cũng bị núi lở khiến tổng cộng 20 người chết.

Ở Làng Nủ, tại đoạn nguồn của vết sạt lở từ núi Con Voi, trông thấy rõ những hàng cây trồng đang xanh tốt bị đất trụt kéo gãy đổ nghiêng ngửa.

Huyện Bảo Yên nơi Làng Nủ tọa lạc, là địa phương trồng quế lớn thứ hai toàn quốc, chỉ sau huyện Văn Yên tỉnh Yên Bái. Đến tháng 5 năm nay, diện tích quế trồng trên toàn huyện là 25.000 ha. Có tổng cộng 20.000 hộ dân trồng quế trên rừng, chiếm hơn 90% dân số toàn huyện.

Ngoài quế là mỡ, bồ đề, keo-những loại cây sinh trưởng nhanh, có năng suất cao dùng để khai thác gỗ làm giấy (mỡ, keo) hoặc lấy nhựa (bồ đề).

Ngôn ngữ chính trị đặt cho loại cây trồng trên diện tích rừng như thế này một cái tên rất vi diệu là “rừng trồng”. Diện tích “rừng trồng” ở Lào Cai rất lớn: tính đến hết năm 2023, trong hơn 390.000 ha diện tích đất có rừng thì có đến 34% là “rừng trồng” (gần 133.000 ha-theo Công bố hiện trạng rừng Lào Cai năm 2023).

So với năm 2022, tỷ lệ rừng trồng ở Lào Cai tăng khoảng gần 2%.

Rừng trồng thì cũng tạo màu xanh, cũng che phủ rất đã con mắt, mà tốc độ che phủ vô cùng nhanh so với phát triển rừng tự nhiên. Cho nên trong các báo cáo của tỉnh Lào Cai nhiều năm qua, khi nói về diện tích che phủ rừng đều là thái độ rất lạc quan.

Hơn nữa, “rừng trồng” trong khoảng 20 năm trở lại đây chính là cứu tinh về kinh tế cho người dân các tỉnh đồi núi tương tự Lào Cai. Trước kia, bà con người dân tộc thiểu số có tập quán du cư, phát rẫy trồng trọt rồi sau vài mùa lại đi đốt nương rẫy ở nơi khác, bỏ nương rẫy cũ cho rừng tự phục hồi. Nhưng với dân số tăng lên cùng với nhiều nguyên nhân khác về sự ổn định chính trị, kinh tế cùng với phát triển văn hóa giáo dục (theo người Kinh), tập quán này không còn phù hợp. Nhà nước đưa các gia đình du canh du cư về sinh sống tập trung trong một thung lũng, trồng lúa nước (giống người Kinh), và bà con cũng tự thay đổi không ít lối sống, thói quen canh tác của mình ngày càng giống người Kinh hơn. Thế nghĩa là ngoài trồng lúa nước thì bà con trồng rừng (rừng sản xuất) theo chủ trương của Nhà nước. Bù lại, họ được trả công trồng rừng, hoặc được tiền bán gỗ, bán sản phẩm khi rừng đạt tiêu chuẩn khai thác.

 

Hình vệ tinh chụp khu vực Làng Nủ, tỉnh Lào Cai hôm 12/9/2024. AFP 

 

Rừng trồng-những vệt màu xanh không bền vững

Khai thác rừng trồng như thế nào? Với rừng keo, rừng gỗ mỡ thì đó là… đốn sạch, thân cây đem bán cho các nhà máy chế biến dăm gỗ, ván ép.

Đốn cây xong, người dân còn đốt thực bì để tiện cho việc trồng lại lứa cây con mới khiến diện tích “rừng” sau khi khai thác chỉ còn là những khoảnh đất trơ trọi trọc lóc.

Các chuyên gia về lâm nghiệp cho rằng việc khai thác cây keo đã để lại bộ rễ mục trong đất đã khiến chúng biến thành những cái ống hút thẳng nước vào đất, khiến tăng thêm nguy cơ đất ứ nước và sạt lở.

“Mấu chốt là chất lượng rừng hiện nay rất thấp. Cũng là rừng tự nhiên nhưng xưa là rừng giàu và trung bình, giờ là rừng nghèo và rừng kiệt. Xưa trên 1 ha rừng có 250 m3 gỗ nhưng giờ chỉ còn 25 m3 gỗ, nhưng nó vẫn là rừng. Như thế, độ che phủ bằng nhau nhưng chất lượng rừng không bằng một nửa so với trước đây. Chất lượng đó ảnh hưởng đến năng lực phòng hộ của rừng. Trước đây mật độ cây ken đặc, rễ đan nhau dày đặc thì giờ cây ít đi, cây to không có… nên vai trò bảo vệ của rừng bị suy giảm đi nhiều"-GS Nguyễn Ngọc Lung, Viện trưởng Viện Quản lý rừng bền vững và chứng chỉ rừng từng cảnh báo như thế vào năm 2022, sau những trận lũ quét khủng khiếp ở tỉnh Nghệ An.

Nói rõ hơn về tác dụng của rừng trồng, GS.TS Vũ Trọng Hồng, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam nói: “Rừng trồng mới, dù 10 năm cũng không có tác dụng. Phải mất 50 năm lá rừng rụng xuống, mục ra, hình thành thảm thực vật dày 1 mét thì mới ngấm được nước. Dòng chảy mặt là dòng nguy hiểm nhất, rừng mất lớp mùn thì sẽ chẳng giữ được nước, nước sẽ trôi tuột đi tạo thành lũ".

Nhưng lợi thế của việc cây chịu được đất cằn và sinh trưởng nhanh, bán tốt đã khiến nhiều tỉnh đồi núi chọn cây keo là cây xóa đói giảm nghèo, cho đến khi tần suất lặp lại của nạn xói lở, lũ quét trên những cánh rừng đó khiến họ phải nghĩ lại.

Đó cũng là tình trạng chung của các “rừng trồng” độc canh chỉ một loại cây đã và vẫn còn được khuyến khích phát triển ở rất nhiều địa phương.

“Cứ như thể một người dọn dẹp chuyên nghiệp đã được đưa vào khu rừng nhiệt đới. Tiếng chim hót và tiếng ếch nhái vắng lặng, những mái vòm lộn xộn được dọn sạch bong. Nơi từng là những đám dây leo và cây non hỗn độn nằm chen chúc dưới những dưới tán cây râm mát, giờ được thay thế bằng những cây có cùng chiều cao đứng ngăn nắp và xếp thành từng hàng ngay ngắn dưới cái nắng như thiêu đốt.

Đây là một dự án trồng rừng. Nhưng có điều gì đó rất sai”-một bài báo vào năm 2021 trên Mongabay viết.

Bài báo trích dẫn nhiều ý kiến của các nhà khoa học trên thế giới về tác hại của “rừng” độc canh, như chúng không tạo ra được hệ sinh thái phong phú gồm nhiều loại động thực vật và côn trùng như rừng tự nhiên. Pedro Brancalion, Giáo sư tại Đại học São Paulo nói: “Nhiều nhà bảo tồn coi rừng trồng là “sa mạc xanh” vì chúng không có khả năng tái sinh tự nhiên”.

Về lâu dài, những vùng rừng sản xuất, rừng độc canh để khai thác gỗ và nhựa .v.v sẽ phải trả giá rất đắt cả về sinh thái lẫn tài chính. Và như đã xảy ra ở Làng Nủ, ở Quảng Nam, Quảng Ngãi, rất nhiều địa phương Việt Nam những năm gần đây, cái giá đó là sinh mạng.

Tham khảo:

http://xuangiao.baothang.laocai.gov.vn/quan-ly-dat-dai/cong-bo-hien-trang-rung-tinh-lao-cai-nam-2023-1238389

https://baoquangngai.vn/channel/2025/201406/mat-trai-cua-nhung-rung-keo-ky-2-bai-toan-moi-truong-cho-trong-rung-nguyen-lieu-2318860/\

https://www.baoyenbai.com.vn/12/284113/Yen-Bai-phat-trien-rung-ben-vung.aspx

https://tuoitre.vn/giat-minh-thay-so-cay-keo-20201108081648006.htm

https://tuoitre.vn/rung-keo-lam-tang-nguy-co-sat-lo-20201108082556409.htm

https://vtv.vn/xa-hoi/trong-keo-gia-tang-nguy-co-sat-lo-dat-20220317184522806.htm

https://nongnghiep.vn/at-chu-bai-rung-trong-yen-bai-d153979.html

https://vov.vn/kinh-te/nguoi-dan-yen-bai-dang-song-khoe-nho-go-rung-trong-891391.vov

https://dangcongsan.vn/thong-tin-kinh-te/rung-suy-giam-bao-dong-loi-song-cua-con-nguoi-voi-thien-nhien-646450.html

https://thanhnien.vn/thoat-chet-than-ky-trong-tran-lu-lang-nu-me-oi-con-chay-khong-185240913064119465.htm

* Nguyễn Nhơn là nhà báo Việt Nam hiện đang sống ở Thái Lan. Nhà báo Nguyễn Nhơn quan tâm đến tình hình đất nước và viết nhiều bài về các vấn đề chính trị và xã hội trong nước.

 SOURCE:

https://www.rfa.org/vietnamese/news/comment/blog/n-lang-nu-vietnam-deforestation-09222024083029.html 

 

 READ MORE:

Hình ảnh Làng Nủ trước khi xảy ra lũ quét, sạt lở đất kinh hoàng

https://vietnamnet.vn/hinh-anh-lang-nu-truoc-khi-xay-ra-lu-quet-sat-lo-dat-kinh-hoang-2322252.html

Tang thương Làng Nủ

https://dantri.com.vn/xa-hoi/tang-thuong-lang-nu-20240911112657439.htm

.