Sạt nhà ven sông Cửu Long ở tỉnh An Giang, ngày 17/12/2018.
Cuộc
sống bị đảo lộn khi các con đập do Trung Quốc xây dựng ở thượng nguồn lấy đi
lượng phù sa quý giá của đồng bằng sông Cửu Long
Đứng
bên bờ sông Mekong, ông Trần Văn Cung có thể nhìn thấy ruộng lúa của mình bị
cuốn trôi ngay trước mắt. Rìa lúa đang vỡ vụn hòa vào châu thổ.
Chỉ
15 năm trước, con sông dài nhất Đông Nam Á đã mang khoảng 143 triệu tấn trầm
tích – nặng bằng khoảng 430 Tòa nhà Empire State – đến Đồng bằng sông Cửu Long
mỗi năm, tưới chất dinh dưỡng dọc theo các bờ sông cần thiết để giữ cho hàng
chục nghìn ruộng lúa như của ông Cung nguyên vẹn và có năng suất.
Nhưng
khi các đập thủy điện do Trung Quốc xây dựng mọc lên như nấm ở thượng nguồn,
phần lớn trầm tích đó đang bị chặn lại, một phân tích dữ liệu vệ tinh của công
ty viễn thám thủy sinh có trụ sở tại Đức EOMAP và Reuters cho thấy điều đó.
Phân tích này củng cố ước tính của Ủy ban sông Mekong, được thành lập vào năm
1995 bởi các quốc gia tiếp giáp với dòng sông, rằng vào năm 2020, chỉ khoảng
một phần ba lượng đất từ sông sẽ đến được vùng đồng bằng ngập lũ của Việt Nam
và với tốc độ suy giảm hiện tại, chỉ có chưa tới năm triệu tấn trầm tích sẽ đến
vùng đồng bằng mỗi năm vào năm 2040.
Trải
dài gần 5.000 km từ Cao nguyên Tây Tạng đến Biển Đông, sông Mekong là huyết
mạch nuôi trồng và đánh bắt cá của hàng chục triệu người khi chảy qua Trung
Quốc, Lào, Myanmar, Thái Lan và Campuchia trước khi đến Việt Nam.
Ông
Cung, 60 tuổi, người đã trồng lúa tại cánh đồng rộng 10 ha của gia đình ông
trong hơn 40 năm, cho biết: “Sông không mang theo phù sa, đất bị nhiễm mặn.”
Ông
nói: “Không có trầm tích, cuộc đời của chúng tôi coi như xong. Thu hoạch ngày
càng giảm dần của ông giờ chỉ mang lại một nửa trong số 250 triệu đồng
($10,636) hàng năm mà ông kiếm được cách đây vài năm, và hai đứa con của ông
cùng một số người hàng xóm đã rời khu vực này để tìm kiếm công việc ổn định và
thu nhập cao hơn ở nơi khác.
Đập
giữ trầm tích
Trong
nhiều thập niên, các nhà khoa học và môi trường đã cảnh báo tác động của các dự
án đập ở thượng nguồn gây nguy hiểm cho sinh kế ở khu vực có khoảng 18 triệu
người và thị trường gạo hàng năm trị giá 10,5 tỷ đô la, nguồn lương thực chính
cho 200 triệu người trên khắp châu Á, theo ước tính của Quỹ Quốc tế Bảo vệ
Thiên nhiên WWF, tính toán của Reuters và Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt
Nam.
Theo
Mekong Dam Monitor, một nền tảng trực tuyến cung cấp dữ liệu thời gian thực về
các con đập và tác động môi trường của chúng, nỗi lo lắng được chia sẻ bởi các
quốc gia hạ lưu sông Mekong đã khiến Campuchia tạm dừng kế hoạch xây dựng hai
con đập trên sông.
Nhưng
ở Trung Quốc và Lào, việc xây dựng đập vẫn tiếp tục. Trong số bảy con đập mới
được lên kế hoạch xây dựng ở Lào, ít nhất bốn con đập được đồng tài trợ bởi các
công ty Trung Quốc, theo dữ liệu từ Mekong Dam Monitor.
Bộ
Ngoại giao Trung Quốc cho biết nước này chỉ chiếm 1/5 tổng diện tích của lưu
vực sông Mekong và chỉ có 13,5% lượng nước chảy ra khỏi cửa sông Mekong, đồng
thời nói thêm rằng đã có “sự đồng thuận khoa học” về tác động tổng thể của
Trung Quốc ở thượng nguồn đập. Bộ đã không đề cập đến sự suy giảm nghiêm trọng
về mức độ trầm tích hoặc vai trò của các đập Trung Quốc trong sự suy giảm đó.
Phân
tích do EOMAP và Reuters thực hiện lại kể một câu chuyện khác.
Sử
dụng dữ liệu thu được từ hàng ngàn hình ảnh vệ tinh, EOMAP và Reuters đã phân
tích mức độ trầm tích xung quanh bốn con đập lớn trên sông Mekong - hai con đập
ở Trung Quốc và hai con đập khác ở hạ lưu sông ở Lào. Phân tích cho thấy sự hiện
diện của mỗi con đập đã làm giảm đáng kể lượng phù sa đáng lẽ phải chảy qua
sông tại những địa điểm đó – bằng trung bình 81% lượng phù sa chảy qua bốn con
đập.
Ông
Marc Goichot, một chuyên gia về sông ngòi của WWF tại Việt Nam, người không
tham gia phân tích nhưng đã xem xét kết quả, cho biết: “Các con đập đang giữ
lại trầm tích… mỗi con đập giữ lại một lượng nhất định, vì vậy không đủ để đến
các vùng đồng bằng ngập lũ.”
Ông
nói: “Trầm tích và đồng bằng châu thổ có thể tự tái tạo và xây dựng lại.”
“Nhưng tốc độ mà sự cân bằng tự nhiên đang bị buộc phải thay đổi ở sông Mekong
là quá nhanh để phù sa có thể theo kịp.”
‘Tiếng
gọi thức tỉnh’
Nông
dân ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam đã không chuẩn bị cho tốc độ
thay đổi cảnh quan - và cả vận may - của họ.
Diện
tích trồng lúa đã giảm 5% chỉ trong vòng 5 năm qua, với nhiều nông dân buộc
phải nuôi tôm trong nước biển mặn như một giải pháp thay thế, và thu nhập ở khu
vực từng bùng nổ này hiện thuộc hàng thấp nhất của Việt Nam. Trong bối cảnh
không chắc chắn về triển vọng tương lai, khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đã
chứng kiến lượng di cư ra nước ngoài nhiều hơn bất kỳ khu vực nào khác của Việt
Nam kể từ năm 2009, theo Phòng Thương mại và Công nghiệp của nước này.
Ủy
ban sông Mekong ước tính vào năm 2018 rằng tổng lượng phù sa chảy đến nay sẽ
vào khoảng 47 triệu tấn mỗi năm. Trên thực tế, nó có thể thấp hơn nhiều - ước
tính chỉ khoảng 32 triệu tấn mỗi năm, theo một số nghiên cứu khoa học từ thập
niên trước, bao gồm một nghiên cứu được công bố vào tháng 7 năm 2021 trên tạp
chí Nature Communications.
Người
đứng đầu ủy ban, ông Anoulak Kittikhoun nói: “Trong ba hoặc bốn năm qua, đã có
một hồi chuông cảnh tỉnh về trầm tích. “Chúng tôi chắc chắn không thể quay trở
lại mức trầm tích như trước đây. Chúng ta cần phải bảo tồn những gì chúng ta
có.”
Trong
khi đó, Trung Quốc, mong muốn tăng cường năng lượng tái tạo để giảm sự phụ
thuộc vào than đá, đã xây dựng ít nhất 95 đập thủy điện trên các nhánh chảy vào
sông Mekong, được gọi là Lancang ở Trung Quốc. Mười một con đập khác đã được
xây dựng kể từ năm 1995 trên dòng sông chính ở Trung Quốc – trong đó có 5 con
đập khổng lồ, mỗi con đập cao hơn 100 mét – trong khi Trung Quốc đã giúp xây
dựng 2 con đập ở Lào.
Hàng
chục con đập khác được lên kế hoạch ở Trung Quốc. Chủ tịch Yuan Xianghua của
nhà máy thủy điện sông Huaneng Lancang thuộc sở hữu nhà nước, được giao nhiệm
vụ phát triển các nguồn tài nguyên của dòng sông, nhằm mục đích tăng gấp đôi
công suất 21,3 gigawatt của mạng lưới vào năm 2025, chủ tịch Yuan Xianghua nói
với Reuters.
Hiệu
ứng tầng
Phân
tích của EOMAP và Reuters về các hình ảnh vệ tinh được chụp trong hơn ba thập
niên xung quanh bốn con đập lớn ở Trung Quốc và Lào đã tìm thấy bằng chứng cho
thấy các con đập đang làm giảm đáng kể dòng chảy trầm tích.
Phân
tích dựa trên các phép đo độ đục được mô tả trong ảnh – lượng ánh sáng bị tán
xạ bởi các hạt rắn lơ lửng trong nước – như một thước đo mức độ trầm tích. Trầm
tích làm vẩn đục nước khi nó được dòng chảy cuốn theo: nước càng đục, độ đục
càng cao và khả năng mang theo càng nhiều trầm tích.
EOMAP
đã sử dụng phương pháp tương tự để đánh giá dòng chảy trầm tích ở sông Elbe vào
năm 2010 và lượng trầm tích trong các hồ chứa thủy điện ở Thụy Sĩ và Albania
vào năm 2021. Những phát hiện của nó về các tuyến đường thủy ở châu Âu phù hợp
với các quan sát trên mặt đất.
Nhà
phân tích dữ liệu Philipp Bauer của EOMAP cho biết, các hình ảnh vệ tinh để
phân tích sông Mekong có từ những năm 1990, “cho phép chúng tôi tính toán mức
độ đục trước khi nhiều con đập được xây dựng”.
Sau
khi loại bỏ những hình ảnh bị mây che phủ hoặc ô nhiễm, nhóm nghiên cứu còn lại
1.500 hình ảnh mô tả độ đục xung quanh hai con đập ở Trung Quốc và hai con đập
ở Lào. Các nhà khoa học không tham gia vào việc tiến hành phân tích đã đồng ý
rằng những phát hiện đã làm rõ rằng các con đập là thủ phạm chính đằng sau sự
mất mát trầm tích của đồng bằng.
Nhà
kinh tế học Brian Eyler tại Trung tâm Stimson, nơi điều hành Mekong Dam Monitor,
nói: “Các con đập trên dòng chính ngăn chặn mọi thứ. Trung Quốc có 11 thủy điện
trên dòng chính, cộng với các quốc gia khác, vì vậy tất cả các quốc gia này
đang làm việc cùng nhau để giảm lượng trầm tích.”
Ví
dụ, trước khi Trung Quốc xây dựng con đập lớn thứ tư tại Nọa Trát Độ ở tỉnh Vân
Nam, phép đo độ đục của nước vào năm 2004 ở mức trung bình là 125,61 được gọi
là ‘đơn vị đo độ đục’, hay NTU, theo dữ liệu vệ tinh EOMAP. Sau khi con đập
được hoàn thành vào năm 2012, độ đục trung bình tại cùng một vị trí đã giảm
mạnh 98% xuống chỉ còn 2,38 NTU - đủ rõ ràng để đáp ứng phân loại của Tổ chức Y
tế Thế giới về nước uống.
Các
đập Xayaburi và Don Sahong ở Lào là những đập gần đây nhất được đưa vào hoạt
động, trong đó Xayaburi là đập lớn nhất trên toàn bộ sông Mekong. Cả hai cấu
trúc đều đối mặt với nhiều năm phản đối từ các nhà hoạt động môi trường
Độ
đục trung bình trước khi Trung Quốc xây dựng đập Xayaburi là 101,51 NTU. Sau
khi con đập đi vào hoạt động vào năm 2019, độ đục đã giảm 95% xuống mức trung
bình là 5,16 NTU.
Và
ở biên giới phía nam của Lào với Campuchia, độ đục đã giảm khoảng 42% xuống còn
42,39 NTU sau khi đập Don Sahong khởi công vào năm 2019.
Reuters
đã hỏi cả chính phủ Trung Quốc và Lào về tác động của các con đập và kế hoạch
xây dựng thêm của họ. Bộ Ngoại giao Trung Quốc không trả lời các câu hỏi về các
đập hiện có và đang được lên kế hoạch hoặc tác động của chúng đối với mức độ
trầm tích, trong khi chính phủ Lào không trả lời các yêu cầu bình luận.
Chính
phủ của các quốc gia khác mà sông Mekong chảy qua cũng không trả lời yêu cầu
bình luận.
Tác
động sâu rộng
Tại
các cánh đồng lúa của ông Cung ở Việt Nam, cây con ven sông có rất ít thời gian
để bén rễ trước khi chúng rơi xuống nước khi bờ sông sụp lở.
Mặc
dù các cánh đồng cách đập thượng nguồn gần nhất khoảng 430 km– và cách biên
giới Trung Quốc khoảng 1.400 km – độ đục ở đây cũng đã thay đổi, giảm khoảng
15% trong 20 năm qua, còn khoảng 61 NTU tính trung bình hôm nay, theo phân tích
của EOMAP và Reuters.
Các
quốc gia ở hạ nguồn bị ảnh hưởng bởi trầm tích suy giảm đã vận động, nhưng
không thành công, để Trung Quốc chia sẻ không chỉ chi tiết về kế hoạch xây dựng
đập trong nước mà còn cả dữ liệu về dòng chảy trầm tích. Bắc Kinh chỉ chia sẻ
dữ liệu về mực nước và tốc độ dòng chảy từ các đập trên dòng chính.
Năm
ngoái, Ủy ban sông Mekong đã khởi động nghiên cứu chung của riêng mình với
Trung Quốc xem xét tác động của các con đập đối với toàn bộ lưu vực, nhưng kết
quả sẽ không được biết sớm nhất cho đến năm 2024.
Nhưng
trong khi ủy ban đã nêu lên những lo ngại về sự cạn kiệt trầm tích, thì “Chúng
tôi vẫn chưa có cuộc trò chuyện nghiêm túc [với Trung Quốc] về trầm tích,” giám
đốc ủy ban Kittikhoun cho biết. Đó là bởi vì “dòng nước là ưu tiên hàng đầu.
Làm việc với Trung Quốc, bạn phải thực hiện từng bước một”.
Ngồi
khoanh chân bên sông, ông Cung cho biết ông và các đồng nghiệp đã phải vật lộn
để tìm kiếm thông tin về cách thích ứng với những thay đổi do các con đập gây
ra, những thay đổi khiến nhiều người phải bỏ xứ mà đi.
“Đó
không phải là một quyết định dễ dàng nhưng đôi khi bỏ việc là lựa chọn kinh tế
duy nhất có ý nghĩa,” ông Cung nói.
SOURCE:
https://www.voatiengviet.com/a/me-kong-can-dong-nong-dan-bo-xu-tha-huong/6893850.html