Đất lúa Đồng bằng Cửu Long: Từ trù phú đến kiệt quệ

31-10-2024 Tia sáng – Thu Quỳnh

Đọt Chuối Non

*Bài viết được thực hiện với sự hỗ trợ của Mạng lưới báo chí Trái đất thuộc Internews, trong khuôn khổ Báo cáo đặc biệt về đất ở Châu Á “Ground Truths”. 

Phiên bản tiếng Anh:

https://earthjournalism.net/stories/the-vanishing-fertility-of-vietnams-mekong-delta

12/11/2024

Lymha’s Google Drive Link:

https://docs.google.com/document/d/1bWGMv4yeLnCJrxVMMLNh6MqrClXc29Kr/edit?usp=sharing&ouid=103919668344565580052&rtpof=true&sd=true

Kênh đào Phù Nam và quân cảng Ream: Gọng kềm Trung Quốc siết vùng phía Nam Việt Nam

Một cục diện quân sự mới trên bán đảo Đông Dương.

Phạm Văn Luật

02/11/2024

Vị trí quân cảng Ream và kênh đào Phù Nam (Kep). Ảnh: Stimson Center.

 

November 02 2024 4:32 PM 12 phút đọc 

Cho đến nay, quân cảng Ream trên vịnh Thái Lan và kênh đào Phù Nam của Campuchia vẫn là những dự án độc lập, tưởng chừng như không có liên hệ gì với nhau.

Sẽ không có gì đáng nói nếu điểm cuối của kênh đào Phù Nam ở Vịnh Thái Lan là một chỗ nào đó khác, không phải tỉnh Kep. Theo ước tính dựa trên thông tin mà Campuchia công bố trong Thư thông báo gửi Uỷ hội Sông Mekong, điểm cuối của kênh đào Phù Nam trên vịnh Thái Lan cách quân cảng Ream chỉ khoảng 20 hải lý. [1]

Khi cả hai công trình này hoàn thành, một cục diện quân sự mới trên bán đảo Đông Dương sẽ lộ diện.

Nếu một ngày nào đó, Trung Quốc huy động tổng lực hai vị trí này, đưa một hạm đội treo cờ Campuchia tiến từ quân cảng Ream ở Vịnh Thái Lan theo kênh đào Phù Nam đi sâu vào nội địa Campuchia, theo sông Mekong tiến thẳng vào Đồng bằng Sông Cửu Long, thì Việt Nam có thể mất thủ phủ Miền Tây là Cần Thơ trong giây lát. 

Cùng lúc đó, chiến hạm Trung Quốc tiến từ căn cứ Chữ Thập và Subi ở Trường Sa thẳng đến Sài Gòn. 

Ở thời điểm này, kịch bản này nghe có vẻ như viễn tưởng. Quan hệ giữa Hà Nội và Nam Vang vẫn tốt, ít nhất như đưa tin trên VTV và báo Nhân dân. Bắc Kinh và Hà Nội vẫn là hai anh em “bốn tốt". 

Ông Hun Sen, cựu thủ tướng và hiện là chủ tịch Thượng viện Campuchia, đã chối bỏ mục đích quân sự của kênh đào Phù Nam. Theo ông, sẽ không có chuyện hải quân Trung Quốc được phép sử dụng kênh đào để tấn công Việt Nam. [2]

Kịch bản tưởng như khó xảy ra, nhưng không phải không có những cơ sở để lo lắng. 

Kênh đào Phù Nam (Kep) và quân cảng Ream trên bản đồ. Ảnh: Stimson Center.

 

Trung Quốc chi tiền xây dựng kênh đào Phù Nam 

Campuchia dự kiến dự án kênh đào Phù Nam sẽ tốn 1,7 tỷ USD, với 51% vốn Campuchia và 49% vốn Trung Quốc. [3] Dự án do Tổng Công ty Cầu đường Trung Quốc (China Road and Bridge Corporation - CRBC) xây dựng. [4] Công ty này đã nghiên cứu tiền khả thi một cách chóng vánh, chỉ trong vài tháng. [5] Ngày 5/8, sinh nhật Hun Sen, Campuchia làm lễ động thổ khởi công dự án này. [6]

Một khi CRBC bỏ tiền ra nghiên cứu tiền khả thi và xây dựng, vậy sau khi hoàn thành theo kế hoạch vào năm 2028, khả năng cao họ cũng sẽ là bên quản lý. 

Thủ tướng Campuchia cho biết Campuchia không đơn giản vay mượn tiền của Trung Quốc mà thực hiện bằng phương thức BOT (xây dựng - vận hành - chuyển giao). [7]

Như vậy, sau khi hoàn thành - giả sử kịp tiến độ vào năm 2028, dự án này sẽ được phía bỏ tiền ra nghiên cứu, xây dựng tiếp tục quản lý trong khoảng thời gian từ 20 năm đến 40 năm, theo thông lệ của một dự án BOT, tức là đến 2048 hoặc 2068. [8] Trong thời gian đó, nước chủ nhà Campuchia không thể can thiệp vào công trình. 

Sau khi hoàn thành, kênh đào này có thể cho tàu trọng tải toàn phần 5.000 tấn (DWT) vận hành, bao gồm cả tàu chiến. 

Theo thư thông báo mà chính phủ Campuchia gửi cho Ủy hội Sông Mekong vào tháng 8/2023, kênh đào Phù Nam sẽ dài 180 km, rộng 80-100 mét và sâu 5,4 mét, có thể tiếp nhận tàu có trọng tải toàn phần lên đến 3.000 tấn. [9]

Tuy nhiên, kỹ sư Phạm Phan Long, chủ tịch của Quỹ Việt Ecology (VEF), tính toán dựa trên kích thước của kênh đào, cho rằng kênh đào khi hoàn thành có thể tiếp nhận tàu có trọng tải 5.000 tấn vào mùa mưa. [10]

Năng lực tiếp nhận tàu trọng tải 3.000 tấn ở thời điểm bình thường hoặc 5.000 tấn vào mùa mưa có ý nghĩa gì về mặt quân sự? Tàu khinh hạm lớp Gepard mà Việt Nam mua của Nga có trọng tải 2.500 tấn. [11] Điều đó có nghĩa là kênh đào Phù Nam có thể đón khinh hạm hiện đại như Gepard ở thời điểm bình thường và đón những chiến hạm có trọng tải gấp đôi vào mùa mưa. 

 

Quân cảng Ream cũng do Trung Quốc đài thọ

Không ai khác, lại là Trung Quốc đài thọ cho Campuchia kinh phí xây dựng quân cảng này. [12]

Hai tàu chiến Trung Quốc neo đậu ở quân cảng Ream (Campuchia) ngày 22/1/2024.

Ảnh: CSIS/AMTI/Maxar.

 

Tháng Tư năm 2024, Chương trình Sáng kiến Minh bạch Hàng hải Châu Á công bố báo cáo điều tra thông qua dữ liệu vệ tinh, cho thấy hai tàu chiến Trung Quốc đã neo đậu ở quân cảng này gần nửa năm. [13]

Ngày 4/9/2024, Campuchia tuyên bố Trung Quốc chuyển giao hai tàu chiến đó cho họ. Đó là các tàu Lớp 056. 

Như vậy, các tàu chiến này neo đậu dài ngày ở quân cảng Ream với mục đích huấn luyện binh sĩ Campuchia trước khi chuyển giao. [14] Các tàu chiến Lớp 056 này của Trung Quốc có tải trọng tối đa 1.500 tấn. [15]

Trong khi đó, như trên đã nói, kênh đào Phù Nam được thiết kế có thể tiếp nhận tàu 3.000 tấn ở điều kiện bình thường và 5.000 tấn trong mùa mưa. 

Sau khi hoàn thành, nếu Trung Quốc lắp đặt hệ thống do thám hiện đại tại quân cảng Ream như họ đã lắp đặt ở Hoàng Sa và Trường Sa, họ có thể theo dõi mọi chuyển động của phần phía Nam bán đảo Đông Dương, bao trùm lãnh thổ Campuchia và miền Nam Việt Nam. 

Cho đến bây giờ, hai dự án kênh đào Phù Nam và quân cảng Ream vẫn là hai dự án độc lập và tưởng chừng như không liên quan gì với nhau. Một dự án thuộc lĩnh vực kinh tế, môi trường. Một dự án thuộc lĩnh vực quân sự. 

Nhưng trong tương lai, không có điều gì ngăn cản kênh đào Phù Nam sẽ có tính chất lưỡng dụng, tức là vừa quân sự vừa dân sự. 

Theo các nhà nghiên cứu chính trị quân sự Trung Quốc thì điều đó là có thể. Dự án Vành đai - Con đường đã giúp Trung Quốc sở hữu hàng trăm cảng biển có vị trí chiến lược về kinh tế và quân sự nằm dọc theo các tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới. Các cảng biển này đều có tính lưỡng dụng. Bình thường thì dùng cho mục đích kinh tế, khi cần có thể dùng cho mục đích quân sự. [16]

Như vậy khả năng tàu chiến Trung Quốc tiến vào Phnom Penh từ Vịnh Thái Lan, sau khi cả quân cảng Ream và kênh đào Phù Nam hoàn thành, là một khả năng hoàn thành có thể xảy ra trong tương lai, khi cả hai dự án này hoàn tất. Gọng kềm của Trung Quốc để siết vùng phía Nam Việt Nam đang dần hình thành. 

Lâu nay, vốn đã tồn tại một mồi lửa hận giữa một bộ phận nhỏ người Campuchia đối với Việt Nam. Nhóm này lưu truyền một niềm tin rằng Miền Nam Việt Nam mới chỉ bị người Pháp lấy khỏi tay Campuchia và trao cho Việt Nam một cách bất hợp pháp vào ngày 4/6/1949. Hằng năm, các nhóm dân tộc chủ nghĩa chống Việt Nam ở Campuchia vẫn tổ chức kỷ niệm ngày “mất Khmer Krom" vào ngày này. [17]

Đó sẽ là cục diện mới ở Nam bán đảo Đông Dương trong tương lai không xa. 

Việt Nam lâu nay thỉnh thoảng lên tiếng phản đối lực lượng chấp pháp biển của Trung Quốc hoạt động trong vùng biển mình quản lý. Các vùng biển này chủ yếu nằm ở phía biển Đông. [18]

Sau khi quân cảng Ream ở Vịnh Thái Lan hoàn tất, điều gì có thể ngăn cản Trung Quốc đưa hải cảnh xuống Vịnh Thái Lan tuần tra? Đó là sức ép đầu tiên mà Việt Nam phải đối mặt.

 

Chú thích

1-Matamis, J. (2024, May 9). Impacts of Cambodia’s Funan Techo Canal and Implications for Mekong Cooperation • Stimson Center. Stimson Center. 

https://www.stimson.org/2024/impacts-of-cambodias-funan-techo-canal-and-implications-for-mekong-cooperation

2-Seoung Nimol. (2024, April 10). Hun Sen Denies Funan Techo Canal Will Facilitate Chinese Military Access Near Vietnam Border | CamboJA News. Cambojanews.com. https://cambojanews.com/hun-sen-denies-funan-techo-canal-will-facilitate-chinese-military-access-near-vietnam-border 

3-Why Is China Investing In a $1.7 Billion Canal in Cambodia? (2024). Council on Foreign Relations. https://www.cfr.org/blog/why-china-investing-17-billion-canal-cambodia; Rim, S. (2024, March 11). BRI’s Funan Techo Canal could steer Cambodia away from Vietnam and towards China. ThinkChina - Big Reads, Opinion & Columns on China; Think China. https://www.thinkchina.sg/politics/bris-funan-techo-canal-could-steer-cambodia-away-vietnam-and-towards-china

4-Vietnam Briefing. (2024, April 9). Why Cambodia’s Funan Techo Canal Project is Worrying Vietnam. Vietnam Briefing News. 

https://www.vietnam-briefing.com/news/why-cambodias-funan-techo-canal-project-is-worrying-vietnam.html

5-Writer, S. (2024, March 11). Cambodia to divert Mekong trade via China-built canal, vexing Vietnam. Nikkei Asia. 

https://asia.nikkei.com/Spotlight/Asia-Insight/Cambodia-to-divert-Mekong-trade-via-China-built-canal-vexing-Vietnam

6-PM: Funan Techo​​ Canal Project symbolizes nationalism; groundbreaking ceremony to be held on Hun Sen’s birthday - Khmer Times. (2024, July). Khmer Times - Insight into Cambodia. https://www.khmertimeskh.com/501515840/pm-funan-techo-canal-project-symbolizes-nationalism-groundbreaking-ceremony-to-be-held-on-hun-sens-birthday

7-Techo Funan Canal Project to be Developed under BOT Contract. (2023, December 27). Cambodian People’s Party-វិមាន៧មករា. 

https://www.cpp.org.kh/en/details/364534

8-Build-Operate-Transfer (BOT). (2022). Asia Society. 

https://asiasociety.org/policy-institute/navigating-belt-road-initiative-toolkit/glossary/infrastructure-development/build-operate-transfer-bot

8-Matamis, J. (2024, May 9). Impacts of Cambodia’s Funan Techo Canal and Implications for Mekong Cooperation • Stimson Center. Stimson Center. 

https://www.stimson.org/2024/impacts-of-cambodias-funan-techo-canal-and-implications-for-mekong-cooperation

9-Nandithachandraprakash. (2024, July 15). Cambodia’s Funan Techo Canal project: A catalog of worries (analysis). Mongabay Environmental News. https://news.mongabay.com/2024/07/cambodias-funan-techo-canal-project-a-catalog-of-worries-analysis

10-https://kienthuc.net.vn. (2021). Báo Tri thức & Cuộc sống. Kienthuc.net.vn. https://kienthuc.net.vn/quan-su/bao-nga-se-co-ho-ve-ham-gepard-moi-cho-hai-quan-viet-nam-1590248.html

11-China’s warships gift and funding naval base in Cambodia: Could it put regional dynamics in choppy waters? (2024). CNA. 

https://www.channelnewsasia.com/east-asia/china-cambodia-ream-naval-base-warships-regional-intent-tensions-4627051

12-First Among Piers: Chinese Ships Settle in at Cambodia’s Ream | Asia Maritime Transparency Initiative. (2024, April 18). Asia Maritime Transparency Initiative. 

https://amti.csis.org/first-among-piers-chinese-ships-settle-in-at-cambodias-ream

13-CHEANG, S., & RISING, D. (2024, September 4). Cambodia says China gifting 2 warships as it finishes work expanding strategically important port. AP News. 

https://apnews.com/article/china-cambodia-ream-warships-navy-port-e21dbae6bd1b9943f7bec8bbaa040da9

14-China commissions fourth ASW-capable Type 056 corvette - IHS Jane’s 360. (2015). Archive.org. https://web.archive.org/web/20150515013252/http://www.janes.com/article/51341/china-commissions-fourth-asw-capable-type-056-corvette

15-IPDForum. (2023, October 12). Cảng biển lưỡng dụng đưa Trung Quốc đến gần với các tuyến đường vận chuyển quan trọng. Indo-Pacific Defense Forum. https://ipdefenseforum.com/vi/2023/10/cang-bien-luong-dung-dua-trung-quoc-den-gan-voi-cac-tuyen-duong-van-chuyen-quan-trong

16-Ung, S. (2024, July 31). Khmer Krom People Do Not Have Freedom Under Vietnamese Rule. Khmer Post USA. 

https://khmerpostusa.com/khmer-krom-people-do-not-have-freedom-under-vietnamese-rule

17-VnExpress. (2024, February 29). Việt Nam phản đối tàu hải cảnh Trung Quốc hoạt động gần bãi Tư Chính. Vnexpress.net; Báo VnExpress. 

https://vnexpress.net/viet-nam-phan-doi-tau-hai-canh-trung-quoc-hoat-dong-gan-bai-tu-chinh-4716748.html

 SOURCE: Google Drive by Lymha: 

https://docs.google.com/document/d/194F4Mc7iMXIC8qV9cSEy5oKPThXSmubm/edit?pli=1

Mekong Dam Monitor (Update for November 4 - 10, 2024)

 

Update for November 4-10

Notable changes on the Mekong in the last week. Visit the Monitor home for more, including Burmese, 中文, Khmer, ພາສາລາວ, ไทย, and Tiếng Việt translation.

SPOTLIGHT October flow was varied throughout the basin At Chiang Saen, China’s dam restrictions reduced natural flow by 16%, driving flow to more than 20% below historical average. At Nakhon Phanom, flow was 19% higher than the historical average despite dam impacts. At Stung Treng, natural flow would have been 4% below historical average, but upstream dam restrictions reduced it to 9% below historical average. October 2024 was the first October in four years when Mekong River flow to Stung Treng, Cambodia was not well above normal.

IMAGE OF THE WEEK Lower portions of the Mekong Basin contributed less water than usual in October In October, more than 50% of Mekong flow came from above Vientiane, an unusual outcome for late wet season flow. Typically the lower portions of the Mekong Basin are the wettest at this time of year, and basins like the 3S Basin have been recorded to contribute more than 30% flow in October. Lower flow contributions in October from this region were not due to dam restrictions in the lower sub-basins but rather lack of rainfall in most areas.

Where is the water? A moderate net release of 470 million cubic meters was observed last week. A major release came from Xiaowan (PRC, 529 million cubic meters) but was offset by a major restriction at Huangdeng (PRC 182 million cubic meters) located above Xiaowan.

Reservoir Storage Over Time

River Levels River levels throughout the basin are now well below normal.

Chiang Saen Gauge Stung Treng Gauge

Weather & Wetness The upper basin in China experienced extreme wetness and high temperatures last week, creating conditions for the Huangdeng Dam to fill. Severe drought is observed throughout much of the lower Mekong with exception to the Cardamom Mountains in Cambodia.

Mekong Dam Monitor (Update for Oct. 21 - Nov. 3, 2024)

 

Update for October 21 - November 3 Notable changes on the Mekong in the last week. Visit the Monitor home for more, including Burmese, 中文, Khmer, ພາສາລາວ, ไทย, and Tiếng Việt translation.

SPOTLIGHT Mekong floodpulse peaks one month late, just below normal range Wet season inundation in the huge Mekong floodplain peaked last week at 19,200 square kilometers. This is a decent performance for the floodpulse over the 2024 Mekong wet season and should translate into ample but not impressive fish catches on levels similar to 2022 and 2023. However, the quantity of seasonal flooding is just below the normal range of 20,000 square kilometers for peak floodpulse. Historically the floodpulse peaked in late September, so this month’s peak comes about one month later than the historical norm. The floodpulse has peaked in late October for the last five years, reflecting a shifting trend in the timing of the floodpulse. Without upstream dam restrictions, the floodpulse would have fallen within the normal range of seasonal flooding.

Where is the water? A minor net release of 101 million cubic meters was observed over the last two weeks. The largest releases came from China’s Huangdeng Dam and Thailand’s Ubol Ratana dam. The two largest dams in the Mekong, Xiaowan and Nuozhadu have been completely full for the last three weeks. They will likely soon begin releasing water, artificially raising the river level downstream.

Reservoir Storage Over Time

River Levels River levels throughout the basin are now well below normal and trending downward.

Chiang Saen Gauge Stung Treng Gauge

Weather & Wetness For several weeks the headwaters in China have been extremely warm and wet and lacked snow cover. Much of the center of the Mekong is extremely dry except for the entire southeast part of the basin where tropical storm Trami brought extreme wetness to parts of Vietnam, Laos, and Cambodia.

Mekong Dam Monitor (Update for October 14 - 20, 2024)

 

Update for October 14-20

Notable changes on the Mekong in the last week. Visit the Monitor home for more, including Burmese, 中文, Khmer, ພາສາລາວ, ไทย, and Tiếng Việt translation.

SPOTLIGHT China’s Nuozhadu Dam, the Mekong’s largest, fills to capacity for the first time since 2018 Ample precipitation throughout China’s upper basin have created conditions for the Nuozhadu Dam to fill to 100% capacity for the first time in six years. Nuozhadu’s reservoir, the largest in the Mekong Basin, began filling at the end of the dry season at 3.5 billion cubic meters of active storage and peaked last week at 11.35 billion cubic meters. We forecast that Nuozhadu and Xiaowan (which is also full at 11.1 billion cubic meters) will release their active storage for hydropower production in the coming 2025 dry season, significantly lifting the level of the river and causing extreme negative change to ecological processes downstream.

Where is the water? A minor net restriction of 101 million cubic meters was observed last week. Most of the large reservoir changes were observed in China. Nuozhadu had a net restriction of 327 million cubic meters, and the Jinghong Dam released 182 million cubic meters of water.

Most Impactful Dams

River Levels River levels throughout the basin are now below normal and trending downward.

Chiang Saen Gauge Stung Treng Gauge

Weather & Wetness Extreme wetness dominated the Mekong’s headwaters in China, and there were a few areas of extreme wetness around the Golden Triangle. However much of the rest of the basin was drier than expected.  Vietnam’s delta was slightly wetter than expected for this time of the year.