DÒNG CHẢY THẤP KỶ LỤC ĐE DỌA LÀM CẠN THỦY SẢN MEKONG

 (Record low flows threaten to dry up Mekong’s fisheries)

Anton L. Delgado – Bình Yên Đông lược dịch

Southeast Asia Globe – January 27, 2022

 

Sáu ngư dân cùng nhau kéo một mẻ cá đêm từ sông Mekong.  Mẻ lưới nầy được ước tính nặng 450 kg.  Trong mùa cá di chuyển, từ giữa tháng 11 đến giửa tháng 2, các đáy dai thường làm việc suốt ngày đêm.

 

Năm trong số 10 năm có dòng chảy thấp nhất kể từ năm 2010 đã tạo nguy hiểm tiền lệ cho ngư dân và nông dân

Một tia sáng chiếu vào vết rách căng ra khắp lưới.  Tàn thuốc từ điếu thuốc kẹp giữa môi của Sak Sao vỡ vụn trên quần, tay anh bận khâu vết rách để chận lại.

“Nhanh lên,” Sue Bu, cầm đèn ngồi kế bên anh, nói.  “Chúng ta mất cá.”

Trong vài phút, lưới dai lại hoạt động, với lưới trở lại sông Mekong.  Những ngư dân nầy làm việc suốt ngày đêm khi mùa di chuyển của cá sắp chấm dứt, trở thành một năm có số cá đánh được thấp khác.

“Cá đang giảm mỗi năm.  Ngay trong những tuần và tháng cao điểm cũng không có nhiều cá, Sothon Chet, một ngư dân dai đã 8 năm, nói.  “Tôi không hy vọng vì nếu lúc cao điểm xấu, thì những lúc thấp sẽ ra sao?”

Tính phong phú của cá ảnh hưởng bởi dòng chảy và chỉ trên 1 thập niên, 5 trong 10 dòng chảy thấp nhất của Mekong đã xảy ra.  Năm 2020 chiếm kỷ lục là dòng chảy thấp nhất của lưu vực, trong khi năm ngoái đứng hàng thứ 9^th.

Các nhà nghiên cứu và sinh thái ở dưới nước đang tìm những giải pháp khả chấp để giảm nhẹ các nguyên nhân và ảnh hưởng của dòng chảy thấp.  Mặc dù một số ý tưởng để bảo vệ thủy sản và đất canh tác ở Cambodia rất hứa hẹn, hầu hết chỉ được thực hiện tiểu qui mô, khiến cho nông dân lệ thuộc vào các kỹ thuật nông nghiệp truyền thống dựa vào khí hậu.

Trái sang phải: Sak Sao và Sue Bu, đã có tổng cộng 1 thập niên trong thủy sản dai, nhanh chóng vá lại vết rách của lưới.  “Nhanh lên, chúng ta mất cá,” Sue nói, trong khi cần đèn.

 

“Chúng tôi muốn biết các yếu tố - thay đổi khí hậu, đập, mất nơi cư trú và đánh bắt bừa bãi - ảnh hưởng đến việc di chuyển của cá,” Bunyeth Chan, một nhà nghiên cứu hậu tiến sĩ của Wonders of the Mekong (Kỳ diệu của Mekong), một dự án của USAID, nói.  “Bằng cách hiểu thái độ sinh học và thay đổi cách di chuyển, chúng ta có thể khởi động các chương trình và chánh sách quản lý để bảo tồn những chủng loại nầy.”

Bắng cách lấy mẫu số cá đánh được từ lưới dai, Chan hy vọng xác nhận dữ kiện được ghi nhận bởi hệ thống theo dõi âm thanh ở dưới nước.

Hai trong số những hệ thống nầy nằm trên hàng đầu và cuối của lưới dai sử dụng sóng âm thanh để theo dõi mật độ của cá.  Bằng cách khảo sát cùng với hệ thống, các nhà nghiên cứu có thể liên hệ mật độ với chủng loại và sức khỏe của cá.

“Dữ kiện nầy sẽ giúp chúng ta hiểu yếu tố ảnh hưởng dòng chảy nào có vai trò lớn nhất, sẽ giúp chúng ta xác định chiều hướng cho toàn thể sông,” Chan nói.

Dai là tiếng Việt Nam cho “túi” và đánh cá dai  có ngụ ý là đánh cá bằng cách “giăng lưới cố định” hay “lưới túi cố định”.

Có một thủy sản dai chánh ở Cambodia, gồm có 15 hàng với 3 đến 5 lưới trong mỗi hàng.  Theo Chan, thủy sản dai nầy là nơi lý tưởng để nghiên cứu việc di chuyển của cá vì lưới túi “không phân biệt cá,” có nghĩa là lưới bắt bất cứ và mọi thứ đi qua.

 

Hai ngư dân dai đổ một thúng cá nhỏ vào một cái máy cắt trên thuyền chế biến trên sông Mekong.

 

Trong 24 giờ đồng hồ, các nhà nghiên cứu ghi nhận gần 30 loại cá khác nhau.

“Những cá nầy là đời sống và sinh kế của người Cambodia và nhiều người dân khác trong vùng,” Chan nói.  “Chúng tôi lệ thuộc rất cao vào cá từ Mekong.”

Mekong chảy qua Trung Hoa, Myanmar, Thái Lan, Lào, Cambodia và Việt Nam.  Là một hệ thống nhiệt đới, sông chịu ảnh hưởng của khí hậu gió mùa, với hai mùa nắng mưa.  Mùa qua lại nầy được gọi là “nhịp lũ.”

“Nhịp lũ nối nơi cư trú giữa nước và đất.  Chúng ta thường nghĩ chúng là những hệ thống riêng biệt, nhưng lũ lụt nối hai hệ thống giải thích tại sao Mekong là một trong những hệ thống nước phong phú nhất trên hành tinh,” Gordon Holtgrieve, một nhà sinh thái ở dưới nước và phó giảng sư Khoa học Thủy sản và Thủy sinh của Đại học Washington, nói.

Dòng chảy đang yếu đi là cái Chan nói đang làm giảm số cá đánh được gần đây.  Các mùa mưa 2021, 2020, 2019, 2015 và 2010 thấp kỷ lục, khi nước được mong đợi dâng lên và tạo nơi cư trú của cá.

XIN BẤM "READ MORE" ĐỂ ĐỌC TIẾP

ĐÁNH CÁ BẰNG ĐIỆN Ở HỒ TONLE SAP TỐN CHO CHÁNH PHỦ ‘10.000 USD MỖI NGÀY’

 (Tonle Sap Lake fish electrocution costing gov’t ‘$10,000 per day’)

Khouth Sophak Chakrya – Bình Yên Đông lược dịch

Phnom Penh Post – 31 January 2022

 

Chủ tịch Viện Hàn lâm Hoàng gia Cambodia (RAC) Sok Touch thăm viếng hồ Tonle Sap trong tỉnh Pursat và Kampong Chhnang trong tháng 11. [Ảnh: RAC]

 

Chủ tịch của Viện Hàn lâm Hoàng gia Cambodia (Royal Academy of Cambodia (RAC)) Sok Touch kêu gọi chánh quyền tỉnh chung quanh hồ Tonle Sap và Cơ quan Thủy sản tăng cường tuần tra, điều tra, ngăn ngừa và trừng trị người dân dùng điện để đánh cá trong hồ Tonle Sap, vì tội phạm nầy làm chánh phủ tốn mỗi đêm 10.000 USD.

Lời kêu gọi vào ngày 28 tháng 1 sau khi ông và phái đoán đến để thanh tra, điều tra và ngăn ngừa sự xâm nhập vào rừng ngập nước trong những vùng chung quanh hồ Tonle Sap và họ thấy rằng đánh cá trái phép xảy ra trực tiếp và được người dân địa phương báo cáo về tội đánh cá bằng điện trong hồ Tonle Sap.

“Tội đánh cá bằng điện làm cho Chánh phủ Hoàng gia tốn mỗi đêm 10.000 USD lợi thức.  Vì thế, Cơ quan Thủy sản và tỉnh trưởng của mỗi tỉnh chung quanh hồ Tonle Sap phải ngăn chận người dân làm thế,” ông nói.

Để duy trì tài nguyên thủy sản của hồ Tonle Sap cho quyền lợi của các thế hệ trẻ hơn, Sok Touch muốn thấy những người đánh cá bằng điện trong hồ Tonle Sap bị bắt và xét xử.

“Tôi nói với các anh và tôi sẽ theo đuổi vụ nầy.  Tôi muốn lấy mạng sống của tôi để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên trong hồ Tonle Sap.  Tôi không sợ vì tôi đã quyết định phải làm…  Tôi làm cho chính nghĩa của đất nước và người dân,” ông nói thêm.

Theo một khảo sát trước đây, Sok Touch ghi nhận rằng hầu hết việc đánh cá bằng điện trong vùng chung quanh hồ Tonle Sap xảy ra vào ban đêm từ 6:00 PM đến 6:00 AM.  Những người phạm pháp dùng thuyền máy để kéo cá vào lưới của họ.

“Ông cũng kêu gọi tất cả cư dân ở vùng hồ Tonle Sap ngưng đánh cá bằng điện và các dụng cụ bị cấm bởi luật thủy sản.

“Tôi ra lệnh cho những ai ở hồ Tonle Sap phải ngưng đánh cá bằng điện, nó không phải là điều tôi không biết,” ông nói thêm.

Khi Năm Mới đến, ông quan sát rằng việc đánh cá bằng điện ở hồ Tonle Sap im lặng vì những người phạm pháp tạm ngưng cho Năm Mới.  Tuy nhiên, ông cảnh cáo rằng ông sẽ chụp ảnh và trưng bày chúng nếu ông thấy người dân đánh cá bằng điện trong hồ Tonle Sap một lần nữa.

Long Sochet, chủ tịch của Liên minh Ngư dân Cambodia, nói với Phnom Penh Post rằng nhóm của ông sẽ hợp tác với tất cả chánh quyền liên hệ để trừng trị tội phạm thủy sản.  Tội phạm thủy sản xảy ra ở khắp nơi, nhất là, trong những vùng ở chung quanh hồ Tonle Sap, hầu hết tội phạm thủy sản liên quan đến đánh cá bằng điện là những người định cư Việt Nam, ông cho biết.

“Theo điều tra của nhóm ông, các hoạt động đánh cá trái phép với máy móc hay dụng cụ điện ở trong vùng Chhnuk Trou trong tỉnh Kampong Chhnang, vùng Reang Til trong tỉnh Pursat, vùng Moat Khla trong tỉnh Kampong Thom và vùng Chong Khneas trong tỉnh Siem Reap,” ông nói.

Ông thêm rằng lưới được dùng để bắt cá lớn và cá nhỏ, tôm và vòi voi thái bình đương.  Cá sống sót sau khi bị điện giật không thể sinh sản và không thể lớn như cá bình thường, ông nói.

Giám đốc Sở Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản tỉnh Kanpong Thom là Pen Vannarith nói với Phnom Penh Post rằng giới chức thủy sản rất bận rộn để trừng trị tội phạm thủy sản nhưng đó không phải là vai trò của họ, nó liên quan đến tất cả các bên, nhất là các cộng đồng đánh cá ở địa phương.

“Chánh quyền chúng tôi đã làm việc vất vã để điều tra và trừng trị.  Tuy nhiên, tội phạm không chấm dứt.  Chúng tôi trừng trị họ ngày hôm nay ở chỗ nầy, ngày hôm sau có thể xảy ra ở cùng nơi hay các nơi khác.  Vì thế nó đòi hỏi sự tham gia của tất cả trong việc ngăn chận và trừng trị như mưa,” ông nói.

DỮ KIỆN TIẾT LỘ THIẾU SÓT TRONG KẾ HOẠCH CHỊU ĐỰNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

 (Data exposes flaws in Mekong Delta resilience plans)

 

Nhin Tan Thuan – Bình Yên Đông lược dịch

The Third Pole – January 25, 2022

 

Một nông dân ở Đồng bằng sông Cửu Long bơm nước từ con kinh để tưới vườn của ông.  Đê và kinh đào giảm nhẹ ảnh hưởng của việc khan hiếm nước trong ngắn hạn, nhưng có thể đẩy nhanh sự sụt giảm độ phì nhiêu trong khu vực. [Ảnh: Nhìn Tấn Thuận]

Các kế hoạch chịu đựng chú trọng đến khai thác nguồn nước khan hiếm của Việt Nam thay vì chuyển nông nghiệp ra khỏi lề lối và hoa màu dùng nhiều nước

Qua nhiều thế hệ, cộng đồng người Việt Nam đã dùng nguồn nước thừa thãi và đất phì nhiêu của Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) để nuôi sống cả nước.  Được cung cấp bởi nguồn phù sa cố định của Mekong, thủy sản và đồng ruộng của vùng phía nam của Việt Nam từ lâu là nền tảng của kinh tế Việt Nam.  Nhưng sự kết hợp của thay đổi khí hậu và thủy điện ở thượng lưu đang làm biến dạng tài nguyên thiên nhiên của đồng bằng.  Nghiên cứu của The Third Pole cho thấy rằng các chiến lược chịu đựng hiện nay không đạt được sự mong đợi và có thể làm cho vấn đề tồi tệ trong dài hạn.

Phân tích dữ kiện của The Third Pole nhấn mạnh rằng các giải pháp hiện nay đang chú trọng đến việc sửa chữa ngắn hạn.  Những giải pháp nầy duy trì sản lượng nông nghiệp cao của đồng bằng mặc dù nước cần trong lâu dài không ở đó, và hầu như không trở lại.  Không giải quyết các nguyên nhân gốc rễ của tình trạng thiếu nước và phù sa có thể gây thiệt hại không thể đảo ngược cho ĐBSCL, được biết như chén cơm của Việt Nam, vì quốc gia dùng hết tài nguyên không thể được bổ sung.

Độ phì nhiêu của Mekong đang giảm

Phân tích của The Third Pole dùng dữ kiện của Theo dõi Đập Mekong (Mekong Dam Monitor (MDM)), một diễn đàn theo dõi trên mạng công khai, đo đạc các vấn đề khí hậu trong lưu vực bằng cách dùng ảnh vệ tinh, phân tích GIS và viễn thám.  MDM cũng mô phỏng dòng chảy tự nhiên của sông – tình trạng nếu không có ảnh hưởng của đập.

So sánh dòng chảy thật sự với dòng chảy được mô phỏng cho thấy rằng sông đã mất ¼ của dòng chảy được mong đợi trong mùa mưa.  Làm cho vấn đề tồi tệ thêm, lượng mưa đã giảm 10-45% trong mùa khô, trong khi nhiệt độ trung bình đã gia tăng.

Một sự tụt giảm nước lớn lao như thế đòi hỏi nông dân phải chuyển qua hoa màu ít cần nước hơn.  Nhưng điều trái ngược đang xảy ra.  Khi vùng đất phì nhiêu thu hẹp, việc sản xuất các loại hoa màu cần nhiều nước chẳng hạn như lúa đang gia tăng, khiến cho tình trạng thiếu nước tồi tệ thêm.

“Năng suất nông nghiệp ở ĐBSCL đối mặt với đe dọa nhiều mặt của ảnh hưởng từ các đập ở thượng lưu, nước biển dâng và di sản của quy hoạch kém ở địa phương,” Brian Eyler, giám đốc Đông Nam Á của Trung tâm Stimson, một tổ chức nghiên cứu ở Washington DC đã cùng phát triển MDM. [Lời người dịch:  Không phải quy hoạch ở địa phương kém mà quy hoạch ở trung ương cũng kém.]

“Những đe dọa nầy đã cướp đi dòng chảy nước ngọt đáng tin cậy của đồng bằng và sự phân phối phù sa giàu dinh dưỡng trên khắp đồng lụt của đồng bằng trong mùa mưa.  Phù sa nước ngọt chắc sẽ không bao giời trở lại mức bình thường ở đồng bằng,” Eyler nói với The Third Pole. [Lời người dịch: Ông Eyler đã thiếu một nguyên nhân khác, đó là hệ thống đê bao đã ngăn chận nước lũ Mekong mang phù sa vào đồng ruộng.]

Dòng nước thấp trong mùa mưa

Theo phân tích dữ kiện MDM của chúng tôi, kể từ 2008, khối lượng nước trung bình trong Mekong trong mùa mưa (từ tháng 6 đến tháng 11) thì thấp hơn khối lượng mô phỏng tự nhiên 2,4 tỉ m³ mỗi tháng.  Điều nầy tương đương với gần 1 triệu hồ bơi Olympic.  Cùng với nước, phù sa cũng mất: khoảng ¾ vật liệu cần thiết cho nông nghiệp.  Phù sa chứa khoáng chất và chất dinh dưỡng mà hoa màu cần để lớn.

 

Một phần của lý do khiến vấn đề bị quên lãng là vì rất khó để đo đạc và có rất ít tổ chức đã cố gắng để làm.  Dòng chảy của sông được ước tính bằng cách đo đạc khối lượng chảy qua một thước nước trong một giây, trong trường hợp nầy, ở Chiang Saen ở phía bắc Thái Lan.  Dòng chảy giảm trong mùa mưa phần lớn là do mưa ít và một phần do các đập thủy điện của Trung Hoa trên thượng lưu Mekong, giữ lại nước lẫn phù sa.  Nhưng, trong mùa khô, các đập của Trung Hoa xả nước để theo kịp với nhu cầu năng lượng cao, vì thế đưa nước xuống hạ lưu.

Trong một nghiên cứu gần đây sắp được công bố, Eyler và các đồng nghiệp của ông đã thấy rằng dòng nước đến ĐBSCL bị ảnh hưởng bởi các đập của Trung Hoa bên trên thay đổi khí hậu.  Trong nghiên cứu của họ, họ cứu xét trạm Stung Treng ở Cambodia, 400 km về phía bắc của ĐBSCL.

“Trong những năm dòng chảy thấp, các đập ở thượng lưu ở Trung Hoa đã làm giảm dòng chảy trong mùa mưa từ 9-11%,” Eyler nói.  “Hạn chế của đập ở Trung Hoa có thể làm giảm nhịp lũ tự nhiên của Mekong ở Stung Treng đến 27% trong một số tháng trong những năm có dòng chảy thấp.”

Đào Minh Tuấn, một nông dân là trưởng hợp tác xã ở Cần thơ trong ĐBSCL, đã quan sát cái mà các nhà khoa học nay đang cố gắng để đo đạc.

“Trước năm 2010, có nhiều nước hơn, và nó có nhiều bùn.  Nay, có ít nước và bùn,” ông nói.

XIN BẤM "READ MORE" ĐỂ ĐỌC TIẾP

MEKONG KHÔ CẠN?

 (The Mekong Runs Dry?)

Bangkok Tribune – Bình Yên Đông lược dịch

September 15, 2021

 

Nhìn kỹ vào việc cai quản nước trong diễn đàn mới đây, Diễn đàn Đối thoại 4: Mekong Khô Cạn? cho thấy cả tiến bộ lẫn thụt lùi của các khuôn khổ hợp tác chánh yếu giúp cai quản việc phát triển sông Mekong, sồng dài thứ 12^th trên thế giới, đa dạng sinh học đứng thứ 2^nd, và là nền thủy sản nước ngọt nội địa lớn nhất thế giới, từ lâu đã nuôi dưỡng đến 60 triệu người dân sống ven sông trong lưu vực

 

Chảy qua khung cảnh khác nhau, từ núi non hiểm trở của cao nguyên Tibet (Tây Tạng) đến đồng bằng thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long, gần 5.000 km, sông Mekong, con sông dài thứ 12^th trên thế giới và có đa dạng sinh học phong phú đứng thứ 2^nd chỉ sau Amazon, từ lâu đã nuôi dưỡng đến 60 triệu người sống ven sông tùy thuộc vào nền thủy sản nước ngọt nội địa lớn nhất thế giới, với khoảng 25% số cá đánh được trên toàn cầu.

Tuy nhiên, sông cũng là một nơi thí nghiệm từ lâu cho địa chánh trị cũng như phát triển kinh tế của các siêu cường trên thế giới và các khối khu vực mà các chuyên viên địa chánh trị đã thấy chúng biến chuyển và xáo trộn theo thời gian, ảnh hưởng phần nào đến việc cai quản và phát triển sông.

Qua con mắt của các chuyên viên, kể cả Cựu Giáo sư Philip Hirsch của Khoa Địa dư của Đại học Sydney, người từ lâu đã nghiên cứu và ghi nhận về việc cai quản sông và các yếu tố trong một số bài viết gồm có, Động lực Chánh trị Thay đổi của việc Xây Đập trên Mekong (Changing Political Dynamics of Dam Building on the Mekong), sông và lưu vực của nó đã là chủ đề của những biến chuyển như thế, đáng chú ý kể từ thập niên 1950s, khi lưu vực là chiến trường của ý thức hệ đối ngược của cộng sản và dân chủ được Hoa Kỳ ủng hộ.

 

[Ảnh: MRC]

 

Trong nỗ lực để ngăn ngừa chủ nghĩa cộng sản trong khu vực, lần đầu tiên, cơ chế khu vực mới Ủy ban Mekong được thành lập, cùng với một kế hoạch cho một chuỗi đập trên dòng chánh ở phần hạ lưu.

Đó là lần đầu tiên mà địa chánh trị của siêu cường xảy ra trong lưu vực trong trường phát triển, cùng lúc thử nghiệm việc cai quản nó.

Không may, như được ghi nhận trong bài viết, kế hoạch không được thực hiện và hầu hết kế hoạch không kỹ thuật, nhưng chánh trị khi chiến tranh Đông Dương II đã ngăn ngừa kế hoạch, bài viết ghi nhận.

Kế hoạch trở lại bàn trong thời gian ngắn trong thập niên 1990s, với Ủy ban Mekong biến thành Ủy hội Sông Mekong (Mekong River Commission (MRC)) trong năm 1995.

Vì vai trò và nhân sự của nó hầu hết gợi lại cơ quan cũ, nó nêu nghi ngờ giữa các nhà môi trường cũng như những người ủng hộ phát triển khả chấp đối với tổ chức mới, sau đó trở thành khuôn khổ hợp tác chánh yếu của cái gọi là các quốc gia Mekong.

Được thúc đẩy bởi tham vọng khu vực để biến chiến trường thành thương trường mới và cơn khát năng lượng trong các quốc gia láng giềng, kế hoạch bị gạt qua một lần nữa trước khi không chống nỗi với việc bành trướng nhanh chóng của việc phát triển đập trên phụ lưu cũng như tranh luận gay gắt về sự hủy hoại môi trường trên dòng chánh.

Mãi cho đến thập niên đầu tiên 2000s thì kế hoạch được thông qua, với tham vọng quốc gia, tham vọng của Lào để làm bình điện của Á Châu, thí dụ, hợp tác công tư được biến đổi và đầu tư xuyên biên giới quá phức tạp để theo, và vai trò của các siêu cường như Trung Hoa và ngay cả Hoa Kỳ cũng trở lại lưu vực.

Đập đầu tiên của kế hoạch, Xayaburi, được hình thành vào cuối 2010 (hoàn tất và hoạt động trong năm 2019) với Lào đệ nạp tham vấn trước đầu tiên của khu vực được cai quản bởi MRC.

Vào lúc nầy, Trung Hoa, đã thành công trong việc phát triển một chuỗi đập trên phần thượng lưu kể từ thập niên 1990s phần lớn vì vị trí địa chánh trị và sức mạnh, cũng bành trướng sức mạnh của mình qua đầu tư hỗn hợp trong một số dự án ở hạ lưu bao gồm dự án đập thứ 3^rd được đề nghị, Pak Beng, cùng với các công ty khác trong khu vực đã cố gắng chống lẫn nhau để đầu tư vào việc xây đập Mekong.

Mặc dù thúc đẩy của địa chánh trị và phát triển kinh tế hầu như vẫn xảy ra và ảnh hưởng đến việc cai quản và phát triển sông, Tiến sĩ (TS) Somkiat Prajamwong, Chủ tịch của Ủy ban Hỗn hợp MRC năm 2020 và Tổng Thư ký của Văn phòng Quốc gia Thủy lợi [Thái Lan], người chia sẻ quan điểm của ông ở Diễn đàn Đối thoại 4, Mekong Khô Cạn?, do Bangkok Tribune tổ chức với sự hợp tác của Konrad-Adenauer-Stiftung (Văn phòng Thái Lan), nói sông và lưu vực của nó hiện nay có 2 khối hợp tác khu vực chánh yếu, nơi việc phát triển sông cũng như các ảnh hưởng có thể được thương thảo.

 

Đập Xayaburi, đập đầu tiên hoạt động ở hạ lưu.

 

Đầu tiên là việc kiểm soát của MRC, qua đó tham vấn trước và thông báo được xem là các cơ chế và tiến trình chánh yếu để giúp kiểm soát việc phát triển sông.  Qua các tiến trình nầy, bất cứ việc phát triển nào liên quan đến việc sử dụng nước trong các phụ lưu Mekong, một quốc gia đề nghị dự án được yêu cầu bởi quy định của MRC để “thông báo” với các quốc gia láng giềng.

Nhưng nếu dự án được dự trù trên dòng chánh, quốc gia đề nghị dự án được yêu cầu đệ trình dự án của mình để tham vấn trước, qua đó các quốc gia láng giềng và các cộng đồng và cư dân ven sông sẽ được tham vấn về dự án và nêu lên lo ngại.  Điều nầy thường kéo dài 6 tháng mà không có nhất trí về dự án, một trong những yếu điểm của cơ chế.

Qua khối, Trung Hoa và Myanmar, cùng chia sẻ dòng sông, chưa bao giờ là thành viên, nhưng duy trì tình trạng như quan sát viên.  Chỉ có Thái Lan, Lào PDR, Việt Nam và Cambodia nằm trong MRC, TS Somkiat cho biết.

Mãi cho đến năm 2012 một cố gắng khác được thực hiện để bao gồm 2 quốc gia nầy.  Thái Lan đã đề nghị Hợp tác Lancang-Mekong (Lancang-Mekong Cooperation (LMC)) trước khi nó được hình thành ở Thượng đỉnh Mekong ở Trung Hoa vào năm 2016.

Qua khối nầy, TS Somkiat nói, Trung Hoa và Myanmar có thể tham gia vào việc phát triển và quản lý sông Mekong cùng với các quốc gia Mekong khác, với công việc hầu như chú trọng đến chia sẻ tin tức và nghiên cứu.

 

TS Somkiat ở diễn đàn do SEA-Junction tổ chức. [Ảnh: BACC]

 

Nhận thấy một số yếu điểm của các quy định và kiểm soát, MRC đã cố gắng để phát triển và áp dụng các cơ chế mới để lấp vào các lổ trống.

Theo TS Somkiat, dự án đập thứ 3^rd và 4^th ở Pak Beng và Pak Lay được đề nghị trong thập niên 2010s đưa đến 2 sáng kiến mới để giúp thực hiện các biện pháp giảm nhẹ những lo ngại của các quốc gia láng giềng đối với dự án được đề nghị.

Thứ nhất là Kế hoạch Hành động Hỗn hợp (JA) và Tuyên bố Chung (JS) giúp đề cập đến tư thế chánh thức của các quốc gia láng giềng đối với dự án được đề nghị và giới thiệu các kế hoạch hành động để đáp ứng với những lo ngại liên quan đến dự án.  Thứ nhì là Theo dõi Môi trường Hỗn hợp để giúp theo dõi ảnh hưởng và đề nghị thêm các biện pháp giảm nhẹ cho dự án.

Tuy nhiên, TS Somkiat nói các sáng kiến không được chấp thuận bởi các bên liên hệ, nhất là Lào, muốn thông qua dự án.

Mãi cho đến dự án thứ 5^th ở Luang Prabang được đề nghị hồi năm ngoái khiến cho các bên thông qua JA và JS.  Một phần của lý do là nó ở gần Luang Prabang, là khu Di sản Thế giới của Lào khiến Lào đồng ý đi theo JS và JA, TS Somkiat nói.

Với những lo ngại từ các quốc gia láng giềng được chi tiết, các cơ chế và tiến trình hiện nay về tham vấn trước đã biến chuyển theo thời gian.  TS Somkiat nói dự án thứ 6^th ở Sanakham sẽ không giữ thời hạn 6 tháng để tham vấn nữa.  Việc tham vấn, ông nói, phải được “hoàn tất” trước khi tiến hành.

 

Nhóm Công tác của Ủy ban Hỗn hợp tại phiên họp tham vấn đầu tiên của dự án Sanakham. [Ảnh: ONWR]

 XIN BẤM "READ MORE" ĐỂ ĐỌC TIẾP

THỦY ĐIỆN: CHI PHÍ CÓ THỂ VƯỢT QUÁ LỢI ÍCH?

 (Hydropower: could the costs outweigh the benefits?)

Mark Rowe – Bình Yên Đông lược dịch

Energy – 14 January 2022

 

Đập Three Gorges (Tam Hiệp) ở Trung Hoa, chắn ngang sông Yangtze ở thị trấn Sandouping trong tỉnh Hubei (Hồ Bắc), là đập lớn nhất thế giới về công suất thiết trí. [Ảnh: Isabel Kendzior]

 

Thủy điện được xem là cần thiết nếu thế giới đạt đến 0 ròng, nhưng chi phí lớn lao đối với hệ sinh thái và cộng đồng địa phương vượt quá lợi ích?

Hầu hết ‘các giải pháp’ đối với thay đổi khí hậu có khuynh hướng phân cực ý kiến, nhưng có một vài giải pháp rất chia rẽ chẳng hạn như thủy điện.  Đối với những người ủng hộ, nó là một nguồn điện sạch, rẻ, đáng tin cậy và uyển chuyển và là một mẫu mực của quản lý nguồn nước có trách nhiệm.  Sau rốt, nhiên liệu nào có thể tái tạo nơn nước, luôn luôn được bổ sung bởi thiên nhiên?  Nhưng những người phê bình cho thấy những ảnh hưởng môi trường và xã hội tai hại rộng lớn.

Như một dòng sông uốn khúc ra biển, hướng di chuyển của thủy điện có vẻ chỉ có 1 chiều.  Sản lượng của thủy điện đã gia tăng 70% trong 2 thập niên qua.  Trong năm 2020, nó cung cấp 1/6 số điện sản xuất trên toàn cầu và là nguồn điện carbon thấp lớn nhất, nhiều hơn tất cả các nguồn tái tạo khác gộp lại.  Ở Norway, 99% điện đến từ thủy điện; ở Brazil, con số đó là 85%.  Công suất thiết trí tổng cộng toàn cầu của thủy điện là 1.307 GW trong năm 2019, với ít nhất 18 GW được thêm mỗi năm kể từ đó và tiên đoán tương tự cho năm 2022.

Thủy điện cũng có thể dành được con dấu chấp thuận từ Liên Hiệp Quốc, xem nó cần thiết để thực hiện 4 Mục tiêu Phát triển Khả chấp (Sustainable Development Goals (SDGs) (tính sẵn có và quản lý khả chấp của nguồn nước; cung cấp việc tiếp xúc với điện hiện đại, khả chấp, đáng tin cậy và vừa túi tiền; nâng cấp hạ tầng cơ sở với kỹ thuật sạch và phù hợp với môi trường; giảm phóng thích carbon trong thành phần năng lượng).  Cơ quan năng lượng Quốc tế (International Energy Agency (IEA)) cũng đồng ý, mô tả thủy điện như một “người khổng lồ bị bỏ quên’ của điện carbon thấp.  Trong một phúc trình hồi tháng 6 năm 2021, IEA cảnh báo rằng sự tăng trưởng của các nhà máy thủy điện trên toàn thế giới được xem là thấp (nhưng không đảo ngược) đáng kể trong thập niên nầy.  Đối với IEA, thủy điện là một phần để ngăn chận sự gia tăng nhiệt độ nguy hiểm và tin rằng bất cứ sự chậm  lại sẽ hủy hoại tham vọng của các quốc gia trên thế giới để đạt được phóng thích ròng 0.  IRENA, Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế (International Renewable Energy Agency), đã tính toán rằng công suất thủy điện hiện nay của thế giới cần tăng khoảng 60% vào năm 2050 nếu chúng ta muốn giữ cho nhiệt độ toàn cầu gia tăng dưới 2 ^oC.

 

Hồ Hongrin là một hồ chứa nước ở Vaud, Switzerland, được tạo nên bởi đập Hongrin, được dùng để sản xuất điện và ngừa lụt.

 

Hiệp hội Thủy điện Quốc tế (International Hydropower Association (IHA)), một nhóm kỹ nghệ, nói rằng không có quốc gia nào đã đến gần việc thực hện 100% năng lượng tái tạo ngoài thủy điện trong hỗn hợp năng lượng của mình; IHA nói sử dụng thủy điện thay vì nhiên liệu hóa thạch để sản xuất điện đã tránh phóng thích trên 100 tỉ tấn carbon dioxide trong 50 năm qua, vượt quá việc phóng thích khí nhà kiếng (GHG) ngăn chận bởi điện nguyên tử.

Với tất cả những ưu thế nầy, tất cả được ôm chặt không chỉ bởi các nhà hoạt động hành lang mà còn bởi các cơ quan liên chánh phủ trung thành và có kiến thức, cái gì để không thích về thủy điện?

Các vấn đề của đập

Những người chỉ trích thủy điện đưa ra một số vấn đề với nguồn năng lượng tái tạo, nhiều vấn đề phát sinh từ sự kiện là kỹ thuật dựa vào vô số đập ngăn chận dòng chảy của sông.  Một phúc trình mới đây của International Rivers (IR) (Sông ngòi Quốc tế) ở Hoa Kỳ cho thấy rằng ¼ sông của thế giới nay bị khô cạn trước khi đến biển và chỉ có 59 trong số 177 sông lớn nhất trên thế giới hoàn toàn chảy tự do.  Có thể rất khó, phúc trình nhăn nhó, để đặt một khối bê tông khổng lồ vào giữa sông và tìm cách để làm cho nó ‘nhân từ với môi trường’.

Phúc trình kêu gọi các công ty xây đập lớn nhất trên thế giới có những bước cấp bách để đối phó với qui mô và tính nghiêm trọng của các ảnh hưởng đa dạng sinh học đã xảy ra.  Nghiên cứu nhấn mạnh đến dấu chân của 2 nhà xây đập lớn nhất trên thế giới, PowerChina và China Three Gorges, và các chi nhánh của họ, chiếm trên ½ thị trường xây cất thủy điện toàn cầu.  Phúc trình cũng kết luận rằng các nhà xây cất đập thiếu định nghĩa rõ ràng của các chánh sách ‘không làm (no-go)’ để loại trừ các dự án có vấn đề, mang lại thiệt hại không thể đảo ngược đối với một số nơi nhạy cảm sinh thái nhất và các chủng loại hiếm nhất.

Theo Đất ngập nước Quốc tế (Wetlands International), các đập được khuyến cáo kém, các hệ thống thủy nông và các dự án phát triển khác bơm hay lấy nước, thay đổi khối lượng, vận tốc và phẩm chất của nước chảy qua các hệ sinh thái và làm đứt đoạn và mất sông, hồ và đồng lụt.  Những thay đổi như thế đã có những hậu quả thảm khốc ở thượng và hạ lưu.  Thuốc trừ sâu, PCBs và cả thủy ngân có thể giữ lại trong các hồ chứa nước và tích lũy với nồng độ cao trước khi chuyển cho cá, rồi có thể được tiêu thụ bởi thú ăn thịt hay con người, cũng như ảnh hưởng nguồn nước của làng mạc ven sông.

IR cũng đưa ra các ảnh hưởng xã hội: các đập đã dời cư 80 triệu người và ảnh hưởng tai hại đến 479 triệu người khác sống ở hạ lưu, đại đa số là người bản xứ.

XIN BẤM "READ MORE" ĐỂ ĐỌC TIẾP

LÀM SÁNG TỎ BÍ MẬT TRONG VIỆC XOAY CHIỀU CỦA LÀO TỪ TÁI TẠO SANG THAN ĐÁ ĐỂ CUNG CẤP CHO BÌNH ĐIỆN CỦA ĐÔNG NAM Á

 (Unraveling the Mystery of Laos U-Turn from Renewables to Coal to Power the Battery of Southeast Asia)

Kannikar Petchkaew – Bình Yên Đông lược dịch

Mekong Eye – 18 January 2022

 

Pak Beng, Lào. [Ảnh: Parker Hilton]

 

Sau nhiều năm thủy điện nâng cao tham vọng thành công của Lào để trở thành một quốc gia xuất cảng điện then chốt trong khu vực, thị trường xuất cảng năng lượng của Lào đã xoay chiều ngạc nhiên… đến than đá.

Theo phân tích quốc tế mới nhất từ Carbon Tracker đến Bloomberg, carbon đang chết.  Thế mà ở Lào, việc sản xuất năng lượng carbon đi từ 0 đến ½ năng lượng do quốc gia sản xuất trong 5 năm.

Phân tích dữ kiện của chánh phủ, y tế và kỹ nghệ trên khắp khu vực thăm dò các sức mạnh kinh tế, môi trường và địa chánh trị đang thúc đẩy đầu tư trong một nguồn điện đang chết và các hậu quả tiềm tàng của việc chuyển từ tái tạo.

Như hầu hết tin tức về Lào, không có việc tiết lộ đầy đủ và những câu hỏi khổng lồ vẫn thuộc về các diễn viên riêng biệt thụ hưởng từ than đá và liệu nó đe dọa sự trổi dậy dần dần của Lào từ vô cùng nghèo khó.  Giải thích nầy gồm có:

·                    Những sức mạnh ở phía sau việc xoay chiều tăng tốc đến than đá

·                    Các động cơ ở phía sau việc chuyển từ thủy điện

·                    Hậu quả y tế và môi trường của việc ôm chặt than đá

·                    Rủi ro kinh tế của thị trường đầu tư than đá đang chết

·                    Tương lai của bình điện của Đông Nam Á (ĐNA)

 

Các láng giềng mạnh đầu tư mờ ám vào than đá thường chi phối chánh sách năng lượng

Theo các báo cáo của truyền thông, trong năm rồi, một thỏa thuận mới trị giá 2 tỉ USD sẽ cho phép một công ty Trung Hoa quản lý đại đa số lưới điện của Lào trong 25 năm sắp tới, một sự bành trướng nhiều thập niên của đầu tư ngoại quốc thúc đẩy nhiều dự án năng lượng khổng lồ nhưng không được biết rõ.

Bị áp đảo bởi khoản nợ ngoại quốc lên đến 12,6 tỉ USD, hay khoảng 65% tổng sản lượng quốc gia, Lào không ở trong tư thế mạnh để tái kiểm soát việc điều hành năng lượng của mình.

Trung Hoa, có tài chánh, khả năng kỹ thuật và nhân sự để điều hành nó, sẽ tiếp tục ảnh hưởng loại năng lượng nào được tài trợ trong quốc gia.

Chuyển nhượng điện than tính cho đến nay được công nhận là kinh doanh từ Trung Hoa, Việt Nam, Singapore và Lào.  Thái độ thù địch toàn cầu đối với các nhà máy than đá mới khiến cho việc xác định các dự án than đá mới khó khăn hơn thường lệ và đòi hỏi sục sạo các báo cáo truyền thông để có tin tức.  Nhưng có một điều rõ ràng: con số đang leo lên.

Theo dõi Năng lượng Toàn cầu đã xác định ít nhất 6 dự án than đá đã được loan báo ngoài nhà máy Hongsa hiện đang hoạt động, sẽ thêm 6.700 MW của than đá vào hỗn hợp năng lượng của Lào.  Đây là một số thí dụ chi tiết của một số nhà máy nầy từ các nguồn tin có sẵn:

·                     Vào giữa tháng 11 năm ngoái, Quốc hội Lào, Bộ trưởng Năng lượng và Hầm mỏ Daovong Phonekeo loan báo việc đến nơi của các nhà máy điện than mới với nghị viện duy nhất của quốc gia.

·                     Daovong chia sẻ chi tiết của 2 dự án than đá: nhà máy điện than 1.800 MW điều hành bởi nhóm doanh nghiệp Lào và dự án 700 MW do các nhà đầu tư Trung Hoa cầm đầu ở tỉnh Xekong phía nam, gần với Cambodia.

·                     Trong tháng 6 năm 2020, Đài Á Châu Tự do (Radio Free Asia (RFA)) trích các nguồn tin rằng một nhà máy điện than 1.000 MW khác được giao cho một chuyển nhượng trong cùng tỉnh.

·                     Trong năm 2016, 2 dự án năng lượng than đá của 1 nhà đầu tư Trung Hoa với công suất 600 MW được giao qua một chuyển nhượng 25 năm.  Theo RFA, mặc dù có tiến độ chậm, lo ngại đã gia tăng trong nhiều năm bởi chánh quyền và cư dân địa phương về ảnh hưởng tiêu cực đối với môi trường và người dân.

XIN BẤM "READ MORE" ĐỂ ĐỌC TIẾP