TÌNH TRẠNG DÒNG CHẢY THẤP VÀ HẠN HÁN MEKONG 2019-2021 – ĐIỀU KIỆN THỦY HỌC Ở HẠ LƯU VỰC SÔNG MEKONG

 (Mekong Low Flow and Drought Conditions in 2019-2021 – Hydrological Conditions in the Lower Mekong River Basin)

Mekong River Commission Secretariat – Bình Yên Đông lược dịch

Mekong River Commission – January 2022

TÓM LƯỢC DÀNH CHO CẤP ĐIỀU HÀNH

Bối cảnh

Lưu vực sông Mekong được chia thành Thượng Lưu vực sông Mekong (UMB) ở Trung Hoa và Myanmar, và Hạ Lưu vực sông Mekong (LMB) nằm trong lãnh thổ của các quốc gia thành viên MRC: Cambodia, Lào PDR, Thái Lan và Việt Nam.  UMB chiếm khoảng 20% diện tích lưu vực và đóng góp 64 km³ hay 13,5% Nước Chảy tràn Trung bình Hàng Năm (Mean Annual Runoff (MAR)) là 475 km³.  Thủy học của dòng chánh Mekong bị chi phối bởi thời điểm và cường độ của mưa mùa Đông Nam Á (ĐNA).  Nó tạo nên một đỉnh lũ duy nhất trong mùa mưa.  Dòng chảy thay đổi theo mùa nầy và thời điểm của nhịp lũ đầu tiên đã duy trì chức năng của hệ sinh thái tự nhiên, duy trì sinh kế và an ninh lương thực trong Lưu vực Mekong trong nhiều thế kỷ.

 

Các trạm thủy học chánh ở LMB.

Tuy nhiên, trong 3 năm qua, dòng chảy trên dòng chánh Mekong đã giảm đến mức chưa từng thấy trong hơn 60 năm.  Điều nầy đưa đến những ảnh hưởng trực tiếp đối với thủy sản và nông nghiệp và sinh kế của người dân ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).  Tình trạng nầy kéo dài đến mùa mưa năm 2020 và 2021.  Hệ quả của dòng chảy thấp cực đoan rất lớn lao và đã được báo chí tường trình rộng rãi.  Các phúc trình và ấn bản khoa học, và các bài báo đã quy trách nhiệm đối với hạn hán chưa từng thấy, thay đổi khí hậu, một sự kiện El Nino, và ảnh hưởng của việc điều hành các hồ chức nước lớn trong UMB.  Tuy nhiên, vì Lưu vực Mekong nằm trong một vùng địa chánh trị phức tạp của thế giới, các quan điểm khác nhau có thể đóng một vai trò trong việc uốn nắn các kết quả của nghiên cứu và tường trình.  Phúc trình nầy cho thấy những động lực ở phía dưới dòng chảy thấp cực đoan và hạn hán dựa trên việc phân tích dữ kiện có sẵn.  Rồi phúc trình đề nghị các biện pháp tiềm tàng để đối phó và giảm nhẹ ảnh hưởng của hạn hán thủy học và việc trữ nước đối với người dân của Lưu vực.

 

Các động lực thủy học

Nói chung, việc trữ nước gia tăng trong Lưu vực làm tăng dòng chảy trong mùa khô, giảm dòng chảy trong mùa mưa và trì hoãn nhịp lũ đầu tiên so với chế độ dòng chảy tự nhiên trong lịch sử.  Nhưng lượng mưa thay đổi và trì hoãn trong mưa mùa cũng thay đổi chế độ dòng chảy.  Chế độ dòng chảy thay đổi ảnh hưởng đến chức năng của hệ sinh thái.  Hồ Tonle Sap có tác dụng như một chỉ dấu cho sự kết hợp của những yếu tố nầy.  Khác biệt mực nước giữa hồ Tonle Sap và dòng chánh Mekong thúc đẩy dòng chảy đảo ngược hàng năm từ sông Mekong vào hồ.  Điều nầy thường đóng góp 50% của tổng số lưu lương chảy vào hồ.  Tính phong phú và đa dạng của cá trong hồ/sông Tonle Sap đã liên kết chặt chẽ với mực nước cao trong hồ.  Nhiều sinh kế dựa vào việc sản xuất cá nầy.  Nước trong hồ tháo từ từ trong mùa khô theo sau giúp giảm nước mặn xâm nhập và cung cấp nguồn nước ngọt quan trọng cho các cộng đồng ở ĐBSCL.

Việc trì hoãn và giảm dòng chảy đảo ngược vào hồ Tonle Sap gần đây có vẻ ảnh hưởng số cá đánh được và gây khó khăn cho người dân ĐBSCL, như đã được tường trình rộng rãi trong báo chí.  Hiểu và quản lý những động lực nầy sẽ quan trọng hơn vì thay đổi khí hậu và hồ chứa được xây thêm trong Lưu vực làm cho những ảnh hưởng nầy thêm tồi tệ, tích cực lẫn tiêu cực.

 

Kết quả của các nghiên cứu trước đây

Có 3 nghiên cứu/phân tích chánh về tình trạng dòng chảy thấp 2019.

1.      Nghiên cứu và dữ kiện của Eye on Earth (EoE) (April 2020) được dựa trên viễn thám để xác định mực nước trong hồ chứa nước, cũng như Chỉ số Ướt Mặt đất (Surface Wetness Index) và lượng mưa để xác định dòng chảy, được điều chỉnh theo mực nước của MRC ở Chiang Saen.  Nó được dùng để mô phỏng dòng chảy ‘tự nhiên’, được so sánh với dòng chảy thật sự ở Chiang Saen, với giả thiết là bất cứ sự thiếu hụt nào là do việc trữ nước ở UMB.

2.      Đại học Tsinghua cộng tác với Viện Nghiên cứu Thủy lợi và Thủy điện Trung Hoa (July 2020) dùng các phương pháp và dữ kiện mưa hơi khác một chút.  Chỉ số Mưa Bốc thoát Tiêu chuẩn (Standadized Precipitation Evapotranspiration Index) và Chỉ số Mưa Tiêu chuẩn (Standadized Precipitation Index) được dùng để đánh giá cường độ và phạm vi của hạn hán cho toàn Lưu vực sông Mekong.  Dòng chảy sông dựa trên mô hình thủy học THREW, và dữ kiện mưa từ việc đo đạc từ vệ tinh và trên mặt đất cho toàn Lưu vực.  Ảnh hưởng của việc trữ nước ở UMB cũng dựa vào việc xác định dòng chảy ‘tự nhiên’ trước khi trữ nước và so sánh với dòng chảy sau khi trữ nước.  Nghiên cứu nầy nhấn mạnh hạn hán như là động lực chánh.  Nó dựa trên quan sát rằng trong khi sông Lancang đóng góp đáng kể vào lưu lượng hàng năm ở Chiang Saen (64,4%), tỉ lệ nầy giảm còn 39,5% ở Nong Khai và 14,3% ở Stung Treng.  Vì thế, nó đề nghị rằng dòng chảy từ UMB không thể là động lực chánh yếu của dòng chảy rất thấp được ghi nhận ở xa về phía hạ lưu.

3.      Phân tích của MRCS (April 2020, August 2020, May 2021, June 2021) dựa trên phương pháp để khám phá (heuristic) bằng cách dùng các chỉ số mưa, dòng chảy và hạn hán.

MRCS nhấn mạnh đến cường độ bất thường của hạn hán.  Các đánh giá trước đây dùng các phương pháp và dữ kiện hơi khác một chút và có những kết quả khác nhau khó thấy về ảnh hưởng của việc trữ nước và hạn hán đối với dòng chảy.  Tuy nhiên, chúng đưa đến các kết luận khác nhau về những đóng góp tương đối của các động lực của hạn hán thủy học.

Dữ kiện và phương pháp

Nghiên cứu nầy bao gồm một phạm vi thời gian từ tháng 1 năm 2018 đến tháng 12 năm 2021 (chú trọng đến các mùa mưa và khô năm 2019, 2020 và 2021) và phạm vi không gian của dữ kiện khí tượng và thủy học quan sát được trong toàn thể Lưu vực sông Mekong.

Những quan sát

Dòng chảy trong dòng chánh Mekong từ 2019 đến 2021

Dòng chảy dọc theo chiều dài của dòng chánh từ năm 2019 đến 2021 (‘những năm hạn hán’) cho thấy:

 

Dòng chảy trong dòng chánh Mekong được ấn định bởi::

·        Tổng số lượng nước trữ trong Lưu vực trong năm. ·        Tỉ số của kích thước lưu vực ở thượng lưu. ·        Tổng số nước trữ vào đầu mùa mưa ·        Thời điểm và khối lượng của mưa mùa ĐNA.

 

·              Dòng chảy vào LMB (ở Chiang Saen) trong mùa mưa trong các năm hạn hán thấp hơn trung bình từ 2008-2017.  Dòng chảy trong mùa khô thì cao hơn trung bình từ 2008-2017, ngoại trừ mùa khô 2020.  Chiều hướng nầy kéo dài dọc theo toàn thể dòng chánh Mekong.

·              Trong mùa mưa, tổng số lưu lượng thiếu hụt (sự khác biệt giữa khối lượng dài hạn và hiện tại) trong mùa mưa gia tăng ở hạ lưu.

·              Đỉnh lũ trong mùa mưa ngắn trong tất cả 3 năm hạn hán ở các vị trí xa hơn về phía hạ lưu – giảm từ 5 tháng (từ tháng 6 đến tháng 10) xuống còn 4 tháng (từ tháng 7 đến tháng 10).

·              Trong khi 2019 có dòng chảy trong mùa khô cao hơn trung bình, chiều hướng là lưu lượng trong mùa khô thấp hơn trung bình trong năm 2020 và đến mức độ nào đó trong 2021.

Ảnh hưởng của dòng chảy ngược vào hồ Tonle Sap

Thời điểm và khối lượng của dòng chảy ngược được ấn định bởi:

·                    Mực nước khác nhau giữa hồ và dòng chánh Mekong. ·                    Thời gian của sự khác biệt nầy. ·                    Lượng mưa và chảy tràn từ lưu vực hồ/sông Tonle Sap. ·                    Nạo vét và các yếu tố khác ảnh hưởng đến hình thái lòng lạch.

Quan sát mực nước ở Phnom Penh và trong hồ Tonle Sap cho thấy:

·                    Dòng chảy ngược trong các năm hạn hán bị trì hoãn và giảm khối lượng.

·                    Mực nước của hồ trong năm 2019, 2020 và 2021 thấp nhất kỷ lục.

·                    Khối lượng hồ giảm có lẽ là động lực chánh yếu ở phía sau số cá đánh được thấp và các vấn đề do người dân ở ĐBSCL báo cáo.

·                    Khối lượng chảy ngược năm 2019 gần bằng trị số trung bình từ 2008-2021.

·                    Tổng số dòng chảy ngược trong năm 2020 và 2021 là 58% và 51% của khối lượng chảy ngược trung bình từ 2008-2021 và là thấp nhất và thấp thứ nhì kể từ năm 2008.

Những thay đổi trong việc trữ nước

Mặc dù rất khó để đi đến những kết luận vững chắc mà không có tất cả dữ kiện lưu lượng chảy vào và chảy ra và các tính toán cân bằng cho tất cả các hồ chứa nước chánh, những kết luận sau đây có thể rút ra với dữ kiện có sẵn:

 

Các yếu tố ảnh hưởng thay đổi trong việc trữ nước là:

·                    Sự khác biệt giữa lượng nước chảy vào và chảy ra (kể cả mất mát do bốc hơi). ·                    Lưu lượng chảy vào ảnh hưởng bởi nước mưa chảy tràn ở thượng lưu vực, cũng như việc điều hành của hồ chứa ở thượng lưu. ·                    Lưu lượng chảy ra ảnh hưởng bởi nhu cầu điện và các điều khoản trong Thỏa thuận Mua Điện, cũng như chảy tràn hay xả nước xuống hạ lưu. ·                    Nhà điều hành giữ lại nước để tối thiểu hóa rủi ro của việc sản xuất trong những tháng tới.

 

·              Tổng số nước ‘được giữ lại’ trong 2 hồ chứa nước lớn nhất ở UMB trong năm 2019 thì ít hơn năm 2018, 2020 và 2021.  Điều nầy có lẽ do mưa ít hơn trung bình rất nhiều vào đầu mùa mưa.

·              Điều nầy không trữ tất cả lưu lượng chảy vào trong mùa mưa 2019, vì phải sản xuất điện.

·              Ảnh hưởng của trữ nước thấp hơn vào cuối năm 2019 chuyển sang mùa khô 2020 (người điều hành nên cẩn thận khi xả thêm nước trong khi đối mặt với việc lặp lại có thể của mùa mưa 2019).

·              Đóng góp trong mùa khô từ việc trữ nước trong năm 2020 thấp hơn năm 2019 là một kết quả.  Điều nầy được phản ánh trong dòng chảy trong mùa khô 2020 thấp hơn trung bình khác thường.

·              Vào cuối năm 2020, tổng số trữ nước trong Lưu vực gần mức bình thường, và trong năm 2021 đóng góp mùa khô vào dòng chảy trong dòng chánh thì bình thường hơn.

·              Xả nước bù trừ để sửa chữa thời điểm của đảo ngược dòng chảy phải bắt đầu trong tháng 6, khi số nước trữ ở mức thấp nhất.  Điều nầy sẽ tạo rủi ro lớn cho việc sản xuất điện.

·              Xả nước bù trừ để sửa chữa khối lượng của đảo ngược dòng chảy phải tồn tại hơn trong tháng 8 khi số nước trữ gần đến mức đầy và trong những năm UMB có lượng mưa nhiều.

Mưa bất thường

Những kết luận sau đây có thể rút ra từ dữ kiện chỉ số mưa và hạn hán:

 

Các yếu tố ảnh hưởng thay đổi lượng mưa là:

·                 Thay đổi khí hậu. ·                 Thời điểm của điểm khởi đầu và chấm dứt của mưa mùa. ·                 Hiện tượng El Nino – La Nina.

·              Lượng mưa trong năm 2018 cao hơn trung bình từ tháng 1 đến tháng 8.  Tổng số lượng mưa trên LMB tụt xuống thấp hơn trung bình trong cuối mùa mưa, từ tháng 9 đến tháng 12.

·              Trong mùa mưa 2019, lượng mưa ở UMB được xem là thấp hơn bình thường đến bình thường, vì thế việc trữ nước giảm được ghi nhận trong năm đó.

·              Trong tháng 6 và 7, lượng mưa trong năm 2019 thấp hơn bình thường ở LMB.  Tuy nhiên, lượng mưa cao hơn bình thường trong tháng 8 năm 2019 giải thích đỉnh lũ ngắn ở Nong Khai và các trạm ở hạ lưu trong tháng 9 năm 2019.

·              Năm 2020 là năm khô nhất của thời kỳ.  Trong mỗi tháng của 2020, ngoại trừ tháng 10, lượng mưa thấp hơn bình thường.  Bản đồ mưa khác thường 2020 cho thấy điều nầy lan tràn trên khắp LMB.

·              Trong năm 2021, mưa trên LMB cho thấy ảnh hưởng của mưa mùa trễ.  Thay đổi khí hậu và sự kiện El Nino có lẽ đóng góp vào mưa mùa trì hoãn và giảm.

 

Lượng mưa trong Lưu vực Mekong.

 

Kết luận

Phúc trình nầy rút ra những kết luận chung như sau:

·              Tổng số nước trữ ở UMB trong năm 2019 thấp hơn vì lượng mưa trên UMB thấp hơn bình thường trong mùa mưa.  Điều nầy mang qua mùa khô 2020, khi nước được xả ít hơn.  Điều nầy khiến cho sự đóng góp từ UMB thấp hơn bình thường trong mùa mưa 2019, và mùa khô 2020.

·              Ngoài năm 2019, thể thức và khối lượng nước được trữ ở UMB giống nhau kể từ năm 2015.  Tuy nhiên, dòng chảy thấp cực đoan ở LMB do lượng mưa thấp hơn bình thường ở UMB chỉ thấy ở LMB trong các năm hạn hán từ 2019-2021.

·              Ở Chiang Saen, tổng số khác biệt trong khối lượng của dòng chảy trong mùa mưa năm 2019, 2020 và 2021 – so với trung bình là -28,50 km³, -21,38 km³, và -19,73 km³, theo thứ tự.  Ở Stung Treng, những khác biệt nầy là -90,80 km³, -99,63 km³, và 68,46 km³, theo thứ tự.

·              Lượng mưa trên LMB vào ½ đầu mùa mưa (tháng 6 đến tháng 8) thấp hơn kể từ 2019, nhất là lượng mưa thấp trong năm 2020.  Tuy nhiên, vào cuối mùa mưa (tháng 9 đến tháng 10) có lượng mưa cao hơn bình thường và mưa rãi rác, phản ánh mưa mùa trễ.

·              Điều nầy khiến cho dòng chảy đảo ngược vào hồ Tonle Sap bắt đầu trễ hơn và kéo dài hơn, với khối lượng chảy ngược chung và mực nước của hồ cho năm 2020 và 2021 thấp nhất kỷ lục.

Dòng chảy ở LMB được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố, được chống đỡ bởi các đặc tính chảy tràn-mưa, và bao nhiêu lượng chảy tràn đó được được giữ lại trong mùa mưa và xả ra trong mùa khô.  Việc trữ nước có các ảnh hưởng từ tích cực đến tai hại đến các hoạt động kinh tế, sinh kế và chức năng sinh thái, ngoài việc thay đổi chế độ dòng chảy.  Nhưng vì mục đích của phúc trình nầy, các kết luận sau đây có thể được rút ra trong 2 bảng sau đây.  Bảng thừ nhất trình bày sự khác biệt trong dòng chảy tích lũy trong mùa mưa và khô, đối với dòng chảy tích lũy trung bình từ 2008 đến 2017.  Bảng thứ nhì trình bày điều nầy bằng phần trăm.

 

Bảng 1. Sự khác biệt giữa dòng chảy tích lũy và dòng chảy trung bình ở LMB

Bảng 2. Sự khác biệt % giữa dòng chảy tích lũy và dòng chảy trung bình ở LMB

 

·              Hình thức chung của dòng chảy trong mùa khô cao hơn và dòng chảy trong mùa mưa thấp hơn vẫn đúng đối với đường lối khám phá là nước được trữ trong mùa mưa và xả ra trong mùa khô.

·              Dòng chảy trong mùa mưa vào LMB ở Chiang Saen thì luôn luôn thấp hơn trong ‘các năm hạn hán’ từ 2019 đến 2021.  Điều nầy rất đúng cho mùa mưa 2019, có dòng chảy tích lũy chỉ có 46% mức trung bình.

·              Hạn hán nghiêm trọng trên UMB trong mùa mưa 2019 có nghĩa là nước được trữ ít hơn, và điều nầy giảm việc xả nước để sản xuất điện và 2 hồ chứa nước lớn nhất không đạt đến mức đầy.  Điều nầy làm giảm lưu lượng chảy vào LMB trong năm 2020.

·              Lượng mưa tích lũy tổng cộng trên LMB thấp hơn đáng kể trong các năm hạn hán, và mưa đã trễ vài tháng.

·              Điều nầy trì hoãn việc khởi đầu đảo ngược dòng chảy vào hồ Tonle Sap, giảm tổng số khối lượng dòng chảy đảo ngược, và kéo dài thời gian nước chảy ngược.

·              Điều nầy có vẻ làm giảm tính phong phú và sinh khối của cá trong hồ/sông Tonle Sap và tạo nên khó khăn cho sinh kế của người dân trong năm khô tiếp theo.  Phạm vi và tính nghiêm trọng của ảnh hưởng cần thu thập thêm dữ kiện và nghiên cứu.

Hơn nữa, …

·              Mặc dù 2 hồ chứa nước lớn nhất ở UMB bắt đầu hoạt động trong năm 2010 (Xiaowan (Tiểu Loan)) và 2014 (Nuozhadu (Nọa Trát Độ)), dòng chảy trong LMB chỉ đạt đến mức thấp cực đoan từ năm 2019 đến 2021.  Điều nầy cho thấy rằng lượng mưa thấp nhất là động lực chánh của dòng chảy thấp trong những năm đó.

·              Sức nặng thêm cho lượng mưa thấp đến từ quan sát rằng ‘thiếu hụt’ trong dòng chảy gia tăng ở hạ lưu, và dòng chảy giảm ở Chiang Saen là 31% của Stung Treng.

·              Thể thức của lượng mưa ở LMB trong những năm hạn hán có thể được liên kết với sự kiện El Nino cũng như thay đổi khí hậu, làm nổi bật sự cần thiết của các mô hình/công cụ quản lý điều hành đi tới trước.

·              Các cơ hội để quản lý tích cực dòng chảy sử dụng số nước trữ hiện nay thì hạn chế.  Nhưng nó có thể thực hiện được bằng cách điều chỉnh dòng chảy dùng tất cả lượng nước được trữ hiện nay.

·              Bất cứ mô hình nào để hỗ trợ việc điều hành nầy phải cân bằng rủi ro của sản xuất thủy điện với lợi ích về thời điểm và khối lượng của dòng chảy đảo ngược vào hồ Tonle Sap.

·              Khi mùa mưa tiến triễn, bất định lớn hơn sẽ xuất hiện đối với rủi ro sản xuất năng lượng (sẽ có bất định lớn hơn đối với lượng mưa trong mùa mưa và vì thế mức trữ nước vào cuối mùa mưa).

·              Các chọn lựa quản lý hạn hán khác như hoạch định phân phối nước trong trường hợp hạn hán cũng nên được thăm dò.

Quản lý dòng chảy và hạn hán trong Thỏa ước Mekong 1995

Nguyên tắc cơ bản ở phía sau Điều 5 (Sử dụng Công bằng và Hợp lý), Điều 6 (Duy trì Dòng chảy trên Dòng chánh) và Điều 26 (Các Quy định Sử dụng Nước và Chuyển Nước Liên Lưu vực) của Thỏa ước Mekong 1995 là, trong mùa mưa, có đủ nước để thỏa mãn nhu cầu của tất cả các quốc gia thành viên MRC.  Nhưng trong mùa khô, việc lấy nước (hay chuyển nước) ở thượng lưu có thể gây thiệt hại cho việc sử dụng ở hạ lưu.  Các quốc gia thành viên MRC, nhấn mạnh nguyên tắc chủ quyền lãnh thổ, cũng muốn tối thiểu hóa nhu cầu can thiệp của MRC trong việc quản lý phần Lưu vực của họ.  Hậu quả của điều nầy là ‘những quy định’ khác nhau được áp dụng cho mùa mưa và mùa khô.

Quản lý hạn hán được ấn định bởi Điều 5 và 6 của Thỏa ước, trong khi Điều 26 cung cấp để phát triển ‘Quy định để Sử dụng Nước và Chuyển Nước Liên Lưu vực’, sẽ tạo ảnh hưởng cho các Điều nầy.  Duy trì dòng chảy trên dòng chánh trong Điều 6 có ý định là một tiến trình năng động để chia sẻ nước dư thừa được ấn định bởi các tiên đoán dòng chảy.  Trong tình trạng hiện nay, điều nầy có nghĩa là ấn định số nước trữ hiện có đối với và trên nhu cầu trong mùa khô sắp đến.  Điều 5 cung cấp để gia tăng mức tham gia ấn định bởi các yếu tố thủy học (phụ lưu và dòng chánh), thời gian (mùa mưa và khô) và địa lý (chuyển nước bên trong và liên lưu vực).  Viêc điều hành quản lý hạn hán sẽ được phác họa trong các thông báo hay được xem là các điều kiện như một phần của các tiến trình thông báo trước hay thỏa thuận.  Tuy nhiên, việc thực hiện hiện nay của Thủ tục Thông báo, Tham vấn Trước và Thỏa thuận (Procedures for Notification, Prior Consultation and Agreement (PNPCA)) và Thủ tục Duy trì Dòng chảy trên Dòng chánh (Procedures for Maintenance of Flows on the Mainstream (PMFM)) chú trọng nhiều hơn đến tiến trình theo dõi và báo cáo thay vì quản lý.  Điều nầy có vẻ phản ánh một mức tham gia mà các quốc gia thành viên hiện đang hài lòng.

Tuy nhiên, Tuyên cáo Siem Reap 2018, Chiến lược Phát triển Lưu vực 2021-2030, và Kế hoạch Chiến lược MRC 2021-2025 tất cả công nhận sự cần thiết của một đường lối quản lý điều hành tích cực hơn đối với hạn hán và lũ lụt.

Có sự hiểu biết đúng

Các kết luận chỉ có thể được rút ra với sự hiểu biết tình trạng thủy học trên toàn thể Lưu vực Mekong trong một thời gian thích hợp.  Hai hồ chứa nước lớn nhất ở UMB (Xiaowan và Nuozhadu) giữ dòng chảy trong mùa mưa, đó là điều chúng được xây để làm.  Trong năm 2019, trữ nước ròng trong mùa mưa thấp hơn bình thường, có lẽ do lưu lượng chảy vào giảm vì tình trạng hạn hán.  Việc trữ nước ở UMB rõ ràng có một ảnh hưởng đối với dòng chảy trên dòng chánh Mekong ở LMB.  Tuy nhiên, có bằng chứng từ các phân tích trong phúc trình nầy, rằng lượng mưa thấp trên LMB là động lực chánh của dòng chảy thấp trong dòng chánh Mekong ở hạ lưu Nong Khai, và dòng chảy ngược vào hồ Tonle Sap giảm và đến chậm trong 3 năm qua (2019-2021).

Tuy nhiên, việc sử dụng quan trọng và thích đáng hơn, phù hợp với nguyên tắc phát triển công bằng và hợp lý được ghi trong Thỏa ước Mekong 1995 và Quy ước Liên Hiệp Quốc 1997 về việc Sử dụng các Thủy lộ Chung Ngoài Thủy vận (1997 UN Convention on the Non-navigational use of Shared Watercourses), là liệu và làm thế nào các quốc gia duyên hà, bao gồm các quốc gia ở thượng lưu, có thể hành động tiên liệu và hợp tác trong 3 năm qua, nhất là dưới ánh sáng của hạn hán nghiêm trọng ở LMB.

Các đề nghị

Các đề nghị sau đây được đưa ra:

1.      Một câu trả lời chắc chắn hơn với câu hỏi về tỉ lệ của dòng chảy được giữ lại trong các hồ chứa đối với lưu lượng chảy vào bị giảm do ‘hạn hán’ hay lưu lượng chảy vào gia tăng do ‘lũ lụt’ đáng tin cậy nhất dựa trên mô phỏng cân bằng nước trong mỗi hồ chứa, đòi hỏi dữ kiện mà MRC hay các nghiên cứu trước đây chưa có.

2.      Một ‘mô hình điều hành’ cho toàn thể Lưu vực sông Mekong cần được xây dựng.  Mô hình nầy sẽ bao gồm việc điều hành quản lý và trữ nước:

a.                  Được cập nhật gần tức thời bằng cách dùng tin tức về việc trữ nước hoạt động trên toàn Lưu vực.

b.                  Các chọn lựa hiện nay và phân tích để xác định ảnh hưởng của việc xả nước đối với thời điểm và khối lượng của dòng chảy đảo ngược cho phần còn lại của mùa mưa và tiên đoán lượng mưa/nước chảy trản theo mùa trên khắp Lưu vực.

c.                  Phác họa các rủi ro đối với việc sản xuất năng lượng dựa trên các chọn lựa được thử trong điểm (b).

d.                  Dựa trên nước xả từ hạ tầng cơ sở ở mỗi hồ chứa nước được gồm trong mô hình, thí dụ, có thể được dùng để xả nước bù trừ hay không?

3.      Các chọn lựa để xây thêm hồ chứa nước, điều hành chủ yếu để nâng cao an ninh nước, nên được thăm dò theo đường lối của Chiến lược Phát triển Luu vực 2021-2030.  Điều nầy nên đề cập đến:

a.                  Xác định các vị trí thích hợp và khối lượng nước có thể được trữ.

b.                  Ảnh hưởng tai hại tiềm tàng đối với việc định cư, vận chuyển phù sa và các hệ sinh thái ở dưới nước.

c.                  Dàn xếp tổ chức đòi hỏi cho một cơ quan phối hợp dự án.

4.      Vì các hậu quả của dòng chảy thấp và theo như đề nghị tại Phiên họp Đối tác Phát triển của MRC lần thứ 25^th với Trung Hoa và Myanmar về hợp tác trong tương lai, một cơ chế nâng cao hay thông báo hỗn hợp nên được thành lập càng sớm càng tốt.  Điều nầy sẽ thông tin đến tất cả các quốc gia Mekong về tình trạng lũ lụt và hạn hán mới phát sinh, để làm dễ dàng việc đối phó khẩn cấp.

5.      Chiến lược Phát triển Lưu vực 2021-2030 đưa ra một cách rõ ràng tầm quan trọng của việc chia sẻ tin tức được nâng cao và quản lý điều hành có phối hợp các hồ chứa nước và đập thủy điện, nhất là để quản lý dòng chảy xuyên biên giới, và tình trạng khẩn cấp.  Nhắm vào mục đích nầy, rất cần các đường lối hợp tác tiên liệu hơn, lãnh đạo dũng cảm hơn và hành động tập thể từ tất cả các quốc gia thành viên MRC cũng như Trung Hoa trên khắp Lưu vực Lancang-Mekong.

Các đề nghị trên đây sẽ được thăm dò, thảo luận và làm việc thêm với các quốc gia thành viên MRC, Trung Hoa và Trung tâm Nước LMC, công tác đang diễn tiến chẳng hạn như Nghiên cứu Hỗn hợp về Tình trạng Thủy học Thay đổi và Chiến lược Thích ứng cũng như Quy hoạch Khu vực Tiên liệu.

NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU ỦY HỘI SÔNG MEKONG MỚI CHÚ TRỌNG ĐẾN VẤN ĐỀ KHÍ HẬU

(New Mekong River Commission chief Kittikhoun signals climate issue focus)

 

Ry Sochan – Bình Yên Đông lược dịch

Phnom Penh Post – 18 January 2022

Một người đàn ông quăng lưới trên sông Mekong ở xã Kohdach, huyện Chroy Changvar trong năm 2020. [Ảnh: Hong Menea]

 

CEO mới của Văn phòng Ủy hội Sông Mekong (Mekong River Commission Secretariat (MRCS), Anoulak Kittihoun, hứa cải thiện tổ chức liên chánh phủ khi ông nhận nhiệm vụ hôm 17 tháng 1.

“Tôi lấy làm danh dự và khiêm nhường khi được bổ nhiệm vào vị trí  được quý trọng nầy,” Anoulak nói, trích trong một tuyên bố báo chí của ủy hội.

“Nhiệm vụ của tôi trong 3 năm sắp tới là làm dễ dàng sư hợp tác giữa các quốc gia duyên hà trong các thách thức và cơ hội cấp bách trong lưu vực Mekong, nâng cao thêm MRC như một tổ chức lưu vực sông có hạng trên thế giới, và duy trì và xây dựng các đối tác mới để hỗ trợ 2 nỗ lực đầu tiên,” ông nói.

MRC nói Kittihoun là CEO trẻ nhất trong lịch sử của MRC.  Trong nhiệm kỳ 3 năm của ông, ông sẽ giám sát việc thực hiện Chiến lược Phát triển Lưu vực Mekong 2021-2030 và Kế hoạch Chiến lược MRC 2021-2025 khi lưu vực đối mặt với những thách thức chưa từng thấy từ thay đổi khí hậu và dòng chảy thất thường.

Phục vụ như Trưởng Chiến lược và Hợp tác của MRC từ năm 2016 đã đặt ông vào một vị trí thuận lợi để đào sâu việc tham gia giữa các quốc gia thành viên MRC, các đối tác đối thoại, các đối tác phát triển và các bên liên hệ khác, bản tuyên bố nói.

Anoulak Kittihoun là người Lào, và một chuyên viên phát triển quốc tế dày dặn rất thành thạo trong các vấn đề Mekong.  Ông có 20 năm kinh nghiệm trong vai trò lãnh đạo cao cấp trước đây ở MRC và UN và các cơ cấu liên hệ, phục vụ như trưởng văn phòng của Vùng Á Châu và Thái Bình Dương.  Ông là thành viên quốc tế đầu tiên của nhân viên từ Lào và Bộ Chỉ huy UN, MRC nói.

Việc bổ nhiệm ông làm CEO, người đầu tiên từ Lào trong lịch sử 25 năm của MRC, được chấp thuận bởi Hội đồng Bộ trưởng của MRC hồi tháng 11 theo sau một quyết định nhất trí của Ủy ban Hỗn hợp MRC.

Vào ngày 13 tháng 1, ủy hội thúc giục 6 quốc gia Mekong – Trung Hoa, Myanmar, Lào, Thái Lan, Cambodia và Việt Nam – đề cập khẩn cấp đến dòng chảy thấp trong vùng, mực nước dao động và hạn hán vì Hạ lưu sông Mekong trải qua dòng chảy thấp lịch sử trong 3 năm liên tiếp.

Anoulak Kittihoun, CEO vừa mới bổ nhiệm của MRCS.

 

MRC nói rằng, trong 3 năm vừa qua, dòng chảy trong dòng chánh Mekong đã tụt xuống mức thấp nhất trong hơn 60 năm.  Năm 2020 là năm khô nhất ở Hạ lưu Mekong khi lượng mưa dưới mức trung bình của mỗi tháng, ngoại trừ tháng 10.

Lời kêu gọi được đưa ra trong một phúc trình mới của Văn phòng MRC dày 100 trang với tựa đề “Các điều kiện Dòng chảy Thấp và Hạn hán Mekong trong năm 2019-2021 (Mekong Low Flow and Drought Conditions in 2019-2021)”.  Phúc trình nói rằng, kể từ năm 2015, chế độ thủy học đã thay đổi, với dòng chảy trong mùa khô gia tăng và giảm trong mùa mưa vì gia tăng trữ nước trong hồ chứa nước trong lưu vực.

“Cùng nhau, những yếu tố nầy có thể có ảnh hưởng tai hại đối với sản lượng thủy sản và nông nghiệp, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân, và đe dọa làm xáo trộn các hệ sinh thái mong manh của Lưu vực Mekong.  Hợp tác tiên liệu rất cần thiết từ tất cả các quốc gia thành viên MRC, để đối phó chung những vấn đề nầy,” An Pich Hatda, nguyên CEO của MRCS, nói.

Ông nói 6 quốc gia có thể thực hiện ngay một số bước để giảm nhẹ khủng hoảng, gồm có thiết lập một cơ chế thông báo hỗn hợp đối với mực nước dao động và thăm dò việc quản lý điều hành phối hợp các hồ chứa và đập thủy điện.

Sáu quốc gia nên xem xét các giải pháp xây thêm hồ chứa để quản lý các điều kiện hạn hán và lũ lụt, cũng như một mô hình điều hành cho toàn thể Lưu vực Mekong, ông nói.

 

PHÁT TRIỂN THỦY ĐIỆN VÀ MẤT THỦY SẢN TRONG LƯU VỰC SÔNG MEKONG

 (Hydropower Development and the Loss of Fisheries in the Mekong River Basin)

Ian Campbell and Chirs Barlow – Bình Yên Đông lược dịch

Frontiers in Environmental Science – 19 October 2020

 

Đập Xayaburi trên sông Mekong ở Lào. [Ảnh: Nationthailand]

 

PHẦN GIỚI THIỆU

Mặc dù hệ thống sông Mekong hỗ trợ cho sự đa dạng khác thường của các chủng loại nước ngọt và thủy sản đáng kể trên toàn cầu (Hortle, 2009a), việc phát triển thủy điện trong lưu vực cũng tiến hành nhanh chóng (Geheb, 2018), với cứu xét ít ỏi được dành cho tài nguyên sinh học bị mất (Intralawan et al., 2018).  Trong phần nhận định nầy, chúng tôi phác họa các vấn đề quản lý then chốt và những hậu quả môi trường phát sinh từ quỹ đạo phát triển thủy điện hiện nay trong lưu vực Mekong.  Có những vấn đề môi trướng khác đang đối đầu với người dân trong lưu vực Mekong cũng ảnh hưởng đến sông, kể cả thay đổi khí hậu, nhưng ít nhất trong một vài thập niên sắp tới, ảnh hưởng của đập đã và đang được xây cất được dự đoán vượt quá ảnh hưởng của thay đổi khí hậu (Lauri et al., 2012; Ngo et al., 2016).

 

ĐẶC TÍNH CỦA HỆ THỐNG MEKONG

Mekong là một trong những sông đáng kể trên toàn cầu (Campbell, 2009a).  Nó quan trọng vì có một dân số lớn sống trong lưu vực và lệ thuộc vào sông để sinh sống trực tiếp (như thủy sản, thủy vận, và cung cấp nước) và gián tiếp (như nhịp lũ hàng năm giúp cho việc canh tác, mầu mỡ của đất, các giá trị văn hóa).  Nó hỗ trợ cho sự đa dạng đáng kể của cá (Valbo-Jorgensen et al., 2009), và các loài ốc nước ngọt.  Sông Mekong là một trong 20 sông lớn nhất trên thế giới về lưu lượng.  Nó bắt nguồn từ Himalayas, và chảy qua 6 quốc gia trong một vùng nhạy cảm chánh trị.

Tổng số chủng loại cá sống trong hệ thống Mekong chắc không bao giờ được biết.  Các chủng loại mới đang được khám phá, cách phân loại đang được tái xét, và các ước tính số chủng loại thay đổi tùy theo việc bao gồm hay bỏ qua các loại cá ở cửa sông.  Hortle (2009b) ước tính có ít nhất 850 loại cá nước ngọt trong Mekong.  Gần đây hơn, Kho Dữ kiện các Loại cá của Ủy hội Sông Mekong (Mekong River Commission (MRC)) liệt kê 1.144 chủng loại, kể cả các khách biển và cá ở cửa sông, trong sông (MRC, 2020).  Điều nầy làm cho Mekong chỉ đứng sau Amazon vì có nhiều loại cá hiện diện.  Bao gồm trong động vật đó là một vài chủng loại có sức thu hút khác thường chẳng hạn như các loại cá tra khổng lồ, cá chép và cá đuối (Hogan et al., 2004; Valbo-Jorgensen et al., 2009).  Ngoài cá, Mekong được biết có ít nhất 285 loại ốc nước ngọt (Attwood, 2009), chiếm trên 7% chủng loại ốc nước ngọt được biết trên toàn cầu (Strong et al., 2008), cũng như các chủng loại ở dưới nước thu hút sự chú ý khác (như cá heo nước ngọt).

Hệ sinh thái sông đã hỗ trợ điều được tin là thủy sản sông lớn nhất trên thế giới.  Thủy sản được ước tính sản xuất khoảng 2 triệu tấn/năm (Hortle, 2007; Hortle and Bamrungrach, 2015) với trị giá hàng năm 11 tỉ USD (Nam et al., 2015).  Thu hoạch cá hàng năm tương đương với 17% số thu hoạch thủy sản nội địa toàn cầu hàng năm là 12 triệu tấn, và 2,4% số thu hoạch cá biển trên toàn cầu khoảng 84 triệu tấn (FAO, 2020).

Thủy sản chẳng hạn như thủy sản Mekong khó để mô tả về tầm quan trọng kinh tế, và thường bị trị giá thấp hơn (Neiland and Béné et al., 2007).  Hầu hết được thu hoạch bởi ngư dân chuyên nghiệp, tiêu thụ hầu hết số cá họ đánh được.  Khi cá được mua bán, một phần qua việc đổi chác trực tiếp với người dân địa phương và một phần qua hàng ngàn chợ nhỏ ở địa phương (Coates et al., 2003).  Do đó, mặc dù thủy sản biển lớn được thực hiện phần lớn bởi các thuyền đánh cá lớn điều hành qua một số tương đối nhỏ cảng đánh cá đủ tiện nghi, cho phép ghi nhận và định lượng số cá đánh được tương đối dễ dàng, Mekong phần lớn là thủy sản thủ công.  Phạm vi đầy đủ và tầm quan trọng của thủy sản chỉ trở nên rõ ràng như là kết quả của những khảo sát và phân tích rộng rãi do MRC thực hiện từ năm 1995 (như Hortle, 2007; Hortle and Bamrungrach, 2015) và phân tích tổng hợp dữ kiện tiêu thụ cá cho thấy “thu hoạch ẩn” của thủy sản nội địa toàn cầu (Fluet-Chouinard et al., 2018).

 

ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC ĐẬP THỦY ĐIỆN ĐỐI VỚI MEKONG

Các ảnh hưởng quan trọng của đập, gồm có đập thủy điện, đối với hệ sinh thái sông đã được biết rõ từ nhiều thập niên (Petts, 1984; Nilsson an Berggren, 2000; World Commission of Dams, 2000; Anderson et al., 2015).  Nói chung, hai loại ảnh hưởng quan trọng nhất phát sinh từ việc đập có tác dụng như một chướng ngại cho sự di chuyển của phù sa và các động vật ở dưới nước chẳng hạn như cá và loài giáp xác, và sư thay đổi của dòng chảy ở hạ lưu.  Tuy nhiên, đập cũng có thể ảnh hưởng đến phẩm chất nước và, qua ngập lụt, loại bỏ nơi cư trú có nước chảy.

Trong một sông lớn như Mekong, mang một lượng phù sa lớn lao, việc ngăn chận phù sa có 2 hậu quả quan trọng (Kondolf et al., 2014).  Thứ nhất, sụt giảm trong nguồn phù sa ở hạ lưu có hậu quả nghiêm trọng cho các hệ thống ở hạ lưu có thể lệ thuộc vào nguồn cung cấp đó.  Nó có thể bao gồm các hệ thống ven sông và đồng lụt nhận một phần nguồn cung cấp chất dinh dưỡng từ bùn lắng đọng, và các hệ thống đồng bằng có thể thay đổi từ hệ thống bồi lấp sang sạt lở khi nguồn cung cấp phù sa bị giảm hay loại trừ hoàn toàn.  Bên trong hệ thống Mekong, nếu toàn thể các đập đề nghị được xây cất ở các vị trí được đề nghị, lượng phù sa được chuyển đến đồng bằng hiện nay được ước tính giảm 96% (Kondolf et al., 2014).  Điều nầy sẽ gây gia tăng sạt lở và làm giảm diện tích của đồng bằng (Schmitt et al., 2017).

Hậu quả của đập như một chướng ngại cho cá và đời sống ở dưới nước tùy thuộc một phần vào mức độ mà các chủng loại hiện nay qua việc di chuyển cưỡng bách.  Lo ngại về đập như chướng ngại cho cá đầu tiên trở nên đáng chú ý liên quan đến thủy sản cá hồi ở Bắc Mỹ khi con số cá hồi đi ngược sông để đẻ bị hủy hoại khi các đường di chuyển của chúng bị đập ngăn chận (Fergusion et al., 2011; Brown et al., 2013).  Tương tự, trong Mekong, được biết rằng nhiều chủng loại phải di chuyển đường dài hàng năm như một phần của chu kỳ sinh đẻ của chúng, vì thế tiềm năng để đập làm xáo trộn thủy sản rất cao (Hall and Kshatriya, 2009).

Cũng cần lưu ý rằng đập các tác dụng như một chướng ngại đối với việc di chuyển về phía thượng lẫn hạ lưu.  Di chuyển về phía thượng lưu bị ngăn chận vì các sinh vật chẳng hạn như cá không thể đi qua cửa xả hay qua các turbines của nhà máy điện vì vận tốc của dòng nước quá cao.  Di chuyển về phía hạ lưu bị hỏng vì cá con bị trôi, và cả cá lớn, không thể tìm đường qua nước đứng của hồ để xác định lối ra (Pelicice et al., 2015).  Hơn nữa, cá lớn và cá con cố gắng đi qua hạ tầng cơ sở thủy điện có độ tử vong cao vì lực cắt, va chạm với cánh của turbines, và chấn thương áp suất hay thay đổi của áp suất khí (Algera et al., 2020).

Đường đi thứ nhì mà đập có thể ảnh hưởng các hệ sinh thái sông là thay đổi dòng chảy ở hạ lưu (Petts, 1984).  Mặc dù các đập thủy điện đơn dụng không chuyển nước ra khỏi sông, dòng chảy bị thay đổi với nước thường được giữ lại trong mùa mưa và xả ra trong màu khô – vì thế dòng chảy trong mùa mưa giảm và tăng trong mùa khô.  Cả hai hình thức nầy đã xảy ra ở hạ lưu Mekong (Hecht et al., 2018; Eyler et al., 2020).  Nhiều chủng loại cá và động vật không xương sống trong sông có chu kỳ sống đồng bộ với chế độ chảy của sông.  Thí dụ, trứng và cá con (không thể bơi hay bơi kém) của nhiều chủng loại hiện diện trong lúc nước thấp khi chúng ít bị cuốn trôi xuống hạ lưu, vì thế chu kỳ đời sống và việc bổ sung con số bị ảnh hưởng tai hại khi dòng chảy trong mùa khô tăng (Campbell, 2009b).

Thứ ba, đập có thể thay đổi các đặc tính vật lý và hóa học của nước ở hạ lưu (Petts, 1984).  Nước được xả từ đáy đập có thể lạnh hơn hay có nồng độ oxygen hòa tan thấp hơn nước sông bình thường.  Ngoài ra, việc giữ nước của đập, với nước trong và ấm chảy chậm hay đứng, có thể có tác dụng như một lồng nuôi rong để được xả xuống hạ lưu.

Ảnh hưởng cuối cùng là mất nơi cư trú, xảy ra khi một khúc sông bị ngập và được thay thế bởi nước đứng của việc giữ nước.  Trong trường hợp của hệ thống Mekong, một số lớn đập đã được xây dựng, và thêm nhiều đập nữa đang được xây hay dự trù (Greater Mekong Dams Obsevatory, 2020; Hình 1).  Hầu hết các hệ thống thủy điện được đề nghị là “chuỗi đập” trong đó hồ chứa nước của mỗi đập gần như đi đến chân đập kế tiếp, loại trừ toàn thể nơi cư trú sông.  Các chuỗi đập đang xây cất trên dòng chánh ở Lào PDR, thí dụ, sẽ loại trừ khoảng 40% nơi cư trú sông ở Lào, khoảng 25% nơi cư trú trên dòng chánh ở hạ lưu Trung Hoa.  Một chuỗi đập tương tự hiện đang được xây cất loại trừ hầu hết nơi cư trú trên dòng chánh ở Trung Hoa (Wei et al., 2017), và các chuỗi đập cũng làm ngập các nơi cư trú của Nam Ou, phụ lưu lớn nhất ở Lào PDR, và nhiều phụ lưu khác.  Mất nơi cư trú không thôi đe dọa nhiều chủng loại sông trong hệ thống.

Các hồ chứa nước sẽ hỗ trợ số cá và các chủng loại ở dưới nước khác, nhưng thành phần chủng loại sẽ bị thay đổi, và kích thước của thủy sản sẽ bị giảm.  Trong khi các hồ chứa nước mới thành lập thường có thủy sản phong phú trong vài năm đầu từ chất dinh dưỡng dư thừa từ cây cối mục nát, thủy sản giảm cố định mức sản xuất thấp hơn thủy sản sông mà chúng thay thế (Jackson and Marmulla, 2001).

 

Hình 1.  Vị trí đập thủy điện trên dòng chánh sông Mekong và trên Nam Ou. 

Dữ kiện chiều cao đập của Greater Mekong Dams Obsevatory.

 

XIN BẤM "READ MORE" ĐỂ ĐỌC TIẾP

DÒNG SÔNG CHIA CẮT VÀ KẾT HỢP

 (A river that splits and unites)

WWF-Asia Pacific Exposure

WWF – December 28, 2021

 

 Nơi đông bắc Thái Lan tiếp giáp với trung Lào, dòng sông đi qua khung cảnh, tạo thành biên giới của mỗi quốc gia.  Mặc dù tạo nên một chướng ngại vật chất giữa 2 quốc gia, nước của Mekong từ lâu đã kết hợp người dân ở 2 bên bờ, là nguồn lương thực, giao thông, và lợi tức cho trên 50 triệu người trong khu vực.

Trên một phía, làng Had Hae trong tỉnh Nakhon Phanom, Thái Lan, 3 ngư dân ngồi dưới một lều gỗ nhỏ, nhìn qua mặt nước đến các láng giềng của họ.

“Khi chúng tôi đi đánh cá, chúng tôi thường gặp người Lào,” một người trong số họ, Phairat Sarasit, chỉ vào những chiếc thuyền cũ kỹ ở phía bên kia sông và nói.  “Hầu hết là bạn của chúng tôi.”

 

 

Giống như ông, Sport Samart và Wanu Nieamwijit, cũng đánh cá bên cạnh các đồng nghiệp Lào trên khúc sông nầy.  Ngang qua sông, họ đi thăm nhau – người Thái sẽ đi qua Lào để giải trí, và người Lào đi qua sông để mua thức ăn và các thứ hàng hóa khác.

Trong một ngày làm việc, ngư dân ở 2 phía nhảy lên thuyển và thả lưới, dài khoảng 650 feet và sâu khoảng 6,5 feet.  Các lưới thường đi về phía hạ lưu khoảng 1,5 miles trong khoảng 1 tiếng đồng hồ trước khi được ngư dân kéo lên và trở về thượng lưu với số cá đánh được trong ngày.

Nhưng chỉ có một dòng sông để chia sẻ giữa 2 quốc gia, các ngư dân cần phải nghĩ ra cách để chia tài nguyên cần thiết nầy.  Qua thời gian, họ phát triển một mối liên hệ làm việc đặc biệt, giống như công nhân của các công ty khác nhau cùng có chung văn phòng.  Mỗi sáng họ gặp nhau – có lúc trên bờ sông lầy lội của sông, lúc khác ở giữa sông – và rút thăm để ấn định ai sẽ đánh cá trước trong ngày.

Từ đó trở đi, một hệ thống xếp hàng được hiểu qua đó người Thái và Lào thay phiên nhau để thả lưới.  Khi một thuyền bên 1 phía bắt đầu đi xuống hạ lưu, thuyền kia nghỉ ngơi, chờ trong những thuyền được trang bị đầy đủ với nệm, điện, TV, bình trà và nồi nấu cơm.  Sau 20 phút, họ đi theo với lưới của họ.

Trước khi bắt đầu mỗi mùa đánh cá, ngư dân cần dọn dẹp đáy sông để ngăn ngừa các nhánh cây nhỏ, phù sa và rác vướng vào lưới và gây thiệt hại.  Góp vào khoảng 500-1.000 baht Thái, hay 150.000-300.000 kip Lào, mỗi người trong số họ chia phần chi phí quản lý.

 

Nhưng mọi thứ không luôn luôn xảy ra như được đồng ý.  Khi Lào phát triển thêm, đường đất biến thành đường bê tông và các chòi gỗ biến thành nhà.  Lối đánh cá cũng thay đổi, gia tăng căng thẳng giữa 2 quốc gia, và thay đổi động lực của sông.

“Quy định của họ không giống với quy định của chúng tội,” Wanu nói về những hướng dẫn đánh cá của cộng đồng.

Khi con số thuyền gắn máy gia tăng, số cá bắt đầu giảm.  Cá hồng, từng có rất nhiều, đã không còn thấy trên 1 thập niên.  Tương tự, cá tra dầu Mekong, một loại nổi tiếng của khu vực, đã biến mất khoảng 7 năm trước.

“Thường thường, chúng tôi đánh được 45 ponds cá [mỗi chuyến],” ông nói tiếp.  “Nay, ngay 10 pounds cũng khó.”

Ki Mahavong, một ngư dân trong tỉnh Savannakhet, cũng đối mặt với cùng vấn đề, mất cả ngày mà không đánh được con cá nào.  Ông tin rằng đó là do con số ngư dân càng ngày càng tăng, họ đánh cá để bán thay vì chỉ để nuôi gia đình.  Khi cạnh tranh gia tăng, nhiều người dùng dụng cụ và lề lối hủy hoại chẳng hạn như châm điện, bẫy với ô nhỏ và thuốc nổ.

 

©

Ngư dân biết họ cần phải bảo vệ nơi sinh đẻ của cá và bảo tồn số cá trước khi không còn gì để cứu.  Vì thế trong năm 2019, dân làng dọc theo bờ sông Mekong ở phía Thái và Lào đã đặt các phao để đánh dấu vùng bảo vệ cá mới để phục hồi.  Với sự trợ giúp của WWF, họ tổ chức các buổi thảo luận cộng đồng xuyên biên giới và dựng các bảng cho thấy việc hạn chế đánh cá để mọi người để ý khi sử dụng tài nguyên của sông.

“Không ai vi phạm các quy định,  Nếu họ vi phạm, chúng tôi cho họ 3 cảnh báo,” Sport nói, “nhưng chưa bao giờ đạt đến 3 cảnh báo vì cảnh báo đầu tiên đã quá đủ để làm cho người ta thay đổi thái độ.”

Dự án Thủy sản Thái-Lào nhằm mục đích bảo tồn các chủng loại ở dưới nước trong Mekong bằng cách phát triển các kế hoạch quản lý cho 10 làng ở Lào và 14 ở Thái Lan, mỗi làng có khu bảo tồn của mình.  Để giảm áp lực đối với hệ sinh thái tự nhiên, dự án cũng tìm cách để cải thiện sinh kế và lợi tức cho dân làng, cũng như tăng cường việc thi hành luật pháp và hiểu biết tốt hơn luật lệ đánh cá của giới chức và thủy sản địa phương.

Bên cạnh việc bảo tồn số cá, người dân địa phương như Ly Vongoudom và nhóm của ông cũng tuần tra sông mỗi ngày để chận đứng bất cứ hoạt động đánh cá trái phép mà họ bắt gặp, cũng như cho những thủ phạm biết về luật đánh cá.

“Rất khó để chia sông,” Sport nói.  “Sau rốt, chúng tôi là baan pee muang nong (quốc gia anh em).”