QUAN ĐIỂM | CẦN LƯU Ý THÊM VỚI ĐA DẠNG SINH HỌC NƯỚC NGỌT

 

(Perspective | More Attention Needed on Freshwater Biodiversity)

 

Stefan Lovgren – Bình Yên Đông lược dịch

Circle of Blue – December 16, 2021

 

Tàu bè rẽ nước ở Đồng bằng sông Cửu Long, gần Cần Thơ, Việt Nam.  Là nơi cư trú của khoảng 65 triệu người trong 4 quốc gia, hạ lưu Mekong cũng được đánh giá cao vì tính đa dạng của các chủng loại ở dưới nước.

Các chủng loại nước ngọt đang chết dần và giảm tính phong phú.  Nhưng việc tài trợ bảo tồn tập trung vào đất liền và đại dương.

Trong những năm gần đây, tôi đã viết về các vấn đề nước ngọt toàn cầu, với sự chú trọng đặc biệt đến sông Mekong ở Đông Nam Á (ĐNA).  Là một người đến với lãnh vực nghiên cứu nầy tương đối gần đây, tôi giật mình và bối rối vì tính đa dạng nước ngọt ít khi được đặt ưu tiên.

Trong các bài viết của tôi, tôi thường tổng hợp tầm quan trọng (và sự suy thoái) của các sông, hồ và đất ngập nước của chúng ta – và cá sống trong đó – vào một vài câu mở đầu:

·         Mặc dù nước ngọt chỉ chiếm dưới 1% nước chảy trên Trái đất, nó là nơi cư trú của 10% của tất cả các chủng loại được biết, gồm có 1/3 của tất cả động vật có xương sống.

·         Có nhiều loại cá nước ngọt – 18.075 và chưa hết – hơn các loại cá sống ở biển và đại dương.

·         Những dân số nước ngọt trên khắp thế giới đã giảm trung bình 84% trong 50 năm qua, gấp đôi mức của các hệ sinh thái đất hay biển.

·         Gần 1/3 chủng loại cá nước ngọt nay bị đe dọa tuyệt chủng.

 

Mặc dù sụt giảm chưa từng thấy và đang diễn ra, nghiên cứu và bảo tồn liên quan đến các hệ sinh thái nước ngọt nhận rất ít quan tâm hơn các lãnh vực đất và biển.  Một phúc trình gần đây về tài trợ môi trường của 127 hiệp hội Âu Châu cho thấy công tác nước ngọt nhận được dưới 2% của 745 triệu € (873 triệu USD) trong các trợ cấp môi trường được cấp trong năm 2018.  Công tác nước ngọt đứng thứ 2^nd từ dưới lên trong số 13 chủ đề được dùng để phân phối trợ cấp.

Là một ký giả, tôi đã thắc mắc tại sao các vấn đề nước ngọt thường bị bỏ qua như thế.  Nó vô lý.  Sau rốt, nước ngọt là căn bản của sư sống trên Trái đất.  Hầu hết tất cả chúng ta sống trong các lưu vực sông.  Tôi đã nói chuyện với nhiều người khôn ngoan về sự tách rời nầy, nhưng cho đến nay tôi chỉ tìm được vài câu trả lời vừa ý.

 

Điều rõ ràng là, nếu các nhà hoạch định chánh sách hành động đối với các hệ sinh thái nước ngọt, các nhà khoa học và bảo tồn cần phải phối hợp để đưa ra một thông điệp mạnh mẽ hơn.  Tin vui là chúng ta đang thấy nhiều dấu hiệu đang xảy ra.  Vào ngày 1 tháng 12, thí dụ, các nhà nghiên cứu từ 88 tổ chức khoa học trên thế giới, được cầm đầu bởi Viện Sinh thái Nước ngọt và Thủy sản Nội địa Leibniz (IGB) ở Berlin, công bố một đề nghị trong tạp chí Ecology Letters cho một nghị trình nghiên cứu toàn cầu mới để cải thiện việc nghiên cứu đa dạng sinh học nước ngọt.

 

Nghị trình liệt kê 15 ưu tiên cần thiết, được chia thành 5 loại gồm có hạ tầng cơ sở dữ kiện, theo dõi, sinh thái, quản lý và sinh thái xã hội.  Các tác giả kêu gọi cộng tác nhiều hơn giữa các nhà nghiên cứu, sử dụng kỹ thuật tốt hơn, và bao gồm kiến thức của người bản xứ về các hệ thống nước ngọt, cũng như liên lạc với các nhà khoa học công dân.  Trên hết, Sonja Jähnig, một nhà sinh thái ở dưới nước của IGB, nói: “hồ, sông, ao và đất ngập nước phải được các nhà hoạch định chánh sách và các tổ chức tài trợ công nhận thẳng thừng là nơi cư trú và hệ sinh thái quan trọng với quyền hạn của chúng, và trong việc quản lý và các chương trình phục hồi.”

 

Điểm sau là điểm quan trọng để bảo vệ sông, từ lâu đã được xem như một phần của việc bảo vệ đất.  Bảo vệ đất và anh sẽ bảo vệ sông chảy qua nó, ý nghĩ có từ lâu, mặc dù bằng chứng rỏ ràng cho thấy rằng đường lối như thế thường không có tác dụng.  Chúng ta biết rằng sông cần được sự bảo vệ của nó, và chúng ta cũng biết chúng ta sẽ cần một đường lối nhiều tầng nếu chúng ta muốn giữ cho sông lành mạnh và chảy tự do.  Không có một giải pháp kỳ diệu và đơn giản.

 

Nghị trình mới đi theo một bài viết khoa học quan trọng được công bố trên BioScience hồi năm ngoái, trong đó, các nhà khoa học của World Wildlife Fund (WWF), IUCN, Conservation International, và các tổ chức khác phác họa Kế hoạch Phục hồi Khẩn cấp có 6 điểm để đảo ngược mất mát đa dạng sinh học nước ngọt.  Bài viết đó nhấn mạnh một danh sách dài cho các hành động ưu tiên, chẳng hạn như cải thiện phẩm chất nước, phục hồi nơi cư trú cần thiết, quản lý việc khai thác các tài nguyên của hệ sinh thái nước ngọt, kiểm soát các chủng loại ngoại lai, và phục hồi sự nối kết sông.

 

Những sáng kiến nầy được thiết kế đặc biệt để nâng cao và củng cố các chỉ số và mục tiêu nước ngọt cho Hiệp ước Đa dạng Sinh học và các Mục tiêu Phát triển Khả chấp.  Các khoa học gia nhấn mạnh tầm quan trọng của các thỏa thuận đa dạng sinh học toàn cầu mới quan tâm nhiều đến việc bảo vệ và phục hồi các sông, hồ và đất ngập nước trên thế giới cũng như rừng và đại dương.

 

Trong lúc đó, là một ký giả, tôi sẽ tiếp tục chia sẻ những câu chuyện nước ngọt và cá vẫn không được báo cáo một cách đáng thương.  Tôi đặc biệt muốn đưa ra những câu chuyện của lạc quan và giải pháp.  Tôi biết chúng ở đó.  Năm ngoái, tôi đã tường trình một số, từ việc phá đập và bảo vệ pháp lý cho sông đến chiến dịch để biến sông Vjosa ở Albania thành công viên sông hoang dã đầu tiên.

 

Đầu tháng nầy, tôi ở Cambodia nơi tôi đi thăm hồ Tonle Sap, hồ lớn nhất ở ĐNA và nền thủy sản nội địa lớn nhất thế giới.  Trong 3 năm qua, mực nước trong Tonle Sap đã xuống đến mức thấp kỷ lục, và thủy sản đã tụt dốc.  Để đáp ứng, một số cộng đồng ở hồ đã quyết định thiết lập các khu bảo tồn nơi việc thu hoạch cá bị cấm.

 

Tính cho đến nay, những dấu hiệu có vẻ hứa hẹn.

 

Stefan Lovgren viết về các vấn đề cá và nước ngọt cho National Geographics và các tạp chí khác.  Ông làm việc với dự án nghiên cứu “Wonders of the Mekong” được USAID tài trợ, và đồng tác giả với Zeb Hogan của quyển sách sắp phát hành “Chasing Giants: The Search for the World’s Largest Freshwater Fish (Đuổi theo Cá Khổng lồ: Đi tìm Cá Nước ngọt Lớn nhất Thế giới).”

QUẢN LÝ LƯU VỰC SÔNG QUỐC TẾ: THÀNH CÔNG VÀ THẤT BẠI CỦA ỦY HỘI SÔNG MEKONG

 

(Managing international river basins: successes and failures of the Mekong River Commission)

 

Ian Campbell – Bình Yên Đông lược dịch

Water Resources Planning and Management – 2011

1. Tầm quan trọng của sông Mekong

Sông Mekong, bằng nhiều tiêu chuẩn, là dòng sông quan trọng nhất ở Đông Nam Á (ĐNA).  Nó lớn, nó đáng kể về mặt chánh trị, nó có tầm quan trọng bảo tồn lớn lao, và nó hỗ trợ cho một dân số lớn và tăng nhanh.  Ngoài ra, sông đang bị áp lực phát triển gia tăng, khiến nhiều tác giả xem nó là một con sông ‘ở ngã ba đường’ (Kummu et al., 2008), ‘lâm nguy’ (Osborne, 2004), hay ‘bị đe dọa’ (Osborne, 2009).

Mekong là con sông lớn nhất ở ĐNA, và, bằng nhiều cách đo, thuộc vào 12 sông hàng đầu của thế giới.  Nó có lưu lượng trung bình hàng năm là 475x10⁹ m³ (Adamson et al., 2009), khiến nó là sông lớn thứ 10^th về lưu lượng, và có một diện tích lưu vực là 795.000 km², hỗ trợ cho khoảng 70 triệu người (Campbell, 2009a).  Trong nhiều khía cạnh, sông có nhịp lũ nhiệt đới khá điển hình, nhưng có lũ hàng năm thường xuyên khác thường về thời gian và kích thước.  Ở Pakse, hạ Lào, đỉnh lũ thường đến vào ngày 1 tháng 9, với một độ lệch tiêu chuẩn là 23 ngày (Campbell, 2009b).  Từ năm 1993 đến 2002, ở Pakse, kích thước của đỉnh lũ trung bình hàng năm bằng 24 lần lưu lượng thấp nhất trung bình hàng năm, chỉ số biến đổi của đỉnh lũ là 0,08, và hệ số biến đổi của lưu lượng hàng năm là 0,18, rất nhỏ cho một con sông lớn như thế (McMahon et al., 1992).  Tất cả có nghĩa là sông có thể tiên đoán dễ dàng, rằng lũ lớn không lớn hơn lũ nhỏ quá nhiều và lũ có kích thước tương tự từ năm nầy qua năm khác, và rằng lũ xảy ra vào khoảng cùng thời gian mỗi năm.

 

Đồng lụt và đồng bằng của sông rất bao la (Carling, 2009).  Nó bao gồm một phần lớn của miền nam Cambodia, kể cả hồ Tonle Sap hỗ trợ các giá trị đa dạng sinh học quan trọng cũng như thủy sản rất lớn (Campbell et al., 2006; Campbell et al., 2009b).  Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một trong những siêu đồng bằng của thế giới, và là nơi sản xuất lương thực quan trọng của Việt Nam.

 

 Hình 1. Bản đồ cho thấy vị trí của 6 quốc gia duyên hà Mekong.  Sông tạo thành một phần biên giới giữa Lào PDR và Thái Lan, và Lào PDR và Myanmar (Burma).

 

Sông Mekong bắt nguồn ở Himalayas ở Tây Tạng, và chảy qua Trung Hoa, tạo thành biên giới giữa Burma [Myanmar] và Lào PDR, và Lào PDR và Thái Lan, trước khi tiếp tục qua Cambodia và Việt Nam để đổ ra Biển Đông (Hình 1).  Từ lâu, nó đã có tầm quan trọng chánh trị như con đường cho quân đội di chuyển trong thời Khmer, và là con đường thám hiểm trong thời thực dân Âu Châu.  Nó được dùng làm biên giới giữa Đông Dương thuộc Pháp và Thái Lan, và sau đó là biên giới của các quốc gia hiện đại, mặc dù vị trí chính xác của biên giới chưa từng được đồng ý giữa Lào PDR và Thái Lan, thỉnh thoảng tạo nên tranh chấp các đảo.  Trong thập niên 1800s, người Pháp hy vọng sông có thể dùng như một con đường mậu dịch thay thế đến Trung Hoa (Osborne, 1996).  Hy vọng tương tự có vẻ thúc đẩy lực lượng ở phía sau dự án Thủy vận Mekong hiện nay, nhằm mục đích dài hạn để cho phép đi từ Yunnan (Vân Nam) đến Biển Dông (Campbell, 2009c).

 

Dự án Thủy vận Thượng lưu Mekong có được hoàn thành hay không, Mekong là một con đường mậu dịch đáng kể về mặt chánh trị.  Ở hạ lưu Mekong, các tàu biển vận tải hàng hóa từ biển đến Phnom Penh, trong khi các tàu nhỏ hơn mang hàng hóa và hành khách từ Phnom Penh đến Kratie và Stung Treng.  Ở thượng lưu Mekong, lưu thông tàu bè đáng kể và gia tăng nối miền bắc Thái Lan, Lào và Trung Hoa.

 

Mekong là một con sông có tầm quan trọng bảo tồn lớn lao.  Nó có lẽ được chú ý nhiều nhất về tính đa dạng lớn của các chủng loại cá (Valbo-Jorgensen et al., 2009), với khoảng 850 loại cá được biết ở trong sông (Hortle, 2009a) và nhiều loại nữa chưa được biết.  Trong số các loại được biết là vài loại cá khổng lồ dẫn đầu gồm có các tra dầu Mekong (Pangasianodon gigas), cá hô (Catlocarpio siamensis), và cá trà sóc (Probarbus jullieni), tất cả nay rất hiếm (Mattson et al., 2002). Ngoài cá, Mekong cũng đáng chú ý với một dân số nhỏ (và đáng tiếc là đang giảm) cá heo sông, nay được biết chỉ còn khoảng 130 con (Beasley et al., 2009), và sự đa dạng khác thường của động vật thân mềm nước ngọt (Attwood, 2009).

 

Các quốc gia hạ lưu Mekong dựa vào Mekong cho phần lớn sinh kế.  Họ là những nền văn hóa được hỗ trợ bởi lúa và cá – và cả hai nối liền với sông.  Phần lớn các mùa lúa ở hạ lưu Mekong hoặc được dẫn tưới từ sông hay các phụ lưu, hay được trồng sau khi nước lụt rút xuống.  Hầu hết các gia đình ở nông thôn có 1 hay nhiều thành viên liên quan đến đánh cá, hoặc trực tiếp là ngư dân, hay gián tiếp qua việc buốn bán thủy sản.  Trong nhiều trường hợp, đánh cá không phải là một hoạt động toàn thời gian, tuy nhiên rất quan trọng đối với sinh kế của gia đình.  Hortle (2009b) ước tính rằng trên 80% gia đình nông thôn trong lưu vực Mekong ở Thái Lan, Lào, và Cambodia liên quan đến đánh bắt thủy sản, và lên đến 95% gia đình nông thôn ở ĐBSCL.

 

XIN BẤM "READ MORE" ĐỂ ĐỌC TIẾP

NGƯ DÂN MEKONG CHỐNG CHỌI ĐỂ SỐNG CÒN

 

(Mekong fishermen struggle to survive)

Van Nguyen – Bình Yên Đông lược dịch

Mekong Eye – 24 December 2021

 

Khi bình minh ló dạng trên hồ Bình Thiên trong tỉnh An Giang, ngư dân Đặng Hữu Đức hướng dẫn đứa con trai 17 tuổi giăng lưới trong nước trong của hồ nước ngọt lớn nhất ở Đồng bằng sông Cửu Long ở Việt Nam (ĐBSCL).

Con trai ông thất vọng vì không có nhiều cá khi kéo lưới lên, không giống như lúc Đức còn nhỏ khi ông thường đi theo cha và ông nội.

“Khi tôi còn nhỏ, cá rất nhiều ở đây.  Tôi có thể có một vài thúng cá trong một thời gian ngắn,” người đàn ông 41 tuổi nói.

“Tôi lo sợ rằng sẽ không còn cá khi con trai tôi trở thành một ngư dân,” Đức nói thêm, một ngư dân thế hệ thứ 3^rd ở xã Nhơn Hội huyện An Phú.

Lo sợ của ông được xác nhận bởi một điều tra phân tích dữ kiện về thủy sản đánh được, công nhân trong ngành thủy sản và mực nước của Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO), Sở Ngư nghiệp An Giang, và các cuộc phỏng vấn với các chuyên viên và cộng đồng ở địa phương.

Thay đổi khí hậu và việc điều hành các đập thủy điện ở thượng lưu đã khến các vùng nước ở An Giang khô cạn, một vùng đất ngập nước và nơi đầu tiên ở Việt Nam nhận nước lũ từ Mekong, gây thiệt hại cho số cá và đe dọa sinh kế của các cộng đồng ở địa phương.

Sông là mạch sống của 60 triệu người dựa vào nước để dùng hàng ngày, canh tác và đánh cá.  Gần 1/3 ở Việt Nam.

Từ năm 2000 đến 2020, An Giang mất trên 80% số cá nước ngọt đánh được, hay trên 76.100 tấn, tương đương với số cá tiêu thụ trung bình của khoảng 3,7 triệu người trong cả năm.

An Giang có mức sụt giảm lớn nhất, nhưng các địa phương khác ở ĐBSCL như Long An, Vĩnh Long, Đồng Tháp, Cần Thơ và Hậu Giang cũng sụt giảm.  Số cá ít hơn có ảnh hưởng thảm khốc đối với người dân ở đồng bằng.

Không còn cá

Hồ Bình Thiên, nơi Đức và con trai đánh cá, là một nhánh của sông Hậu, nhánh sông chánh và đầu tiên của sông Mekong khởi đầu của ĐBSCL ở Việt Nam.  Hồ thuộc vào một hệ thống sông và kinh đào chằng chịt là nơi cư trú của nhiều loại cá.

Cách hồ Bình Thiên khoảng 10 km, Lê Văn Kháng, một trong khoảng 60 ngư dân trong xã Phú Hội huyện An Phú, cũng chật vật vì số cá giảm.

“Chúng tôi không còn cá.  Số cá đánh được hiện nay chỉ bằng khoảng 1/5 hay 1/6 số cá 10 năm về trước,” ông nói.

An Giang đã tăng trưởng tích cực từ năm 1995 đến 2001, tuy nhiên, kể từ đó, tỉnh đã giảm trung bình 9% mỗi năm.

Trong 10 năm có số cá giảm lớn nhất, 5 năm trong thập niên vừa qua và 2 trong 2 năm qua, 2019 và 2020.

Từ một tỉnh đóng góp phần lớn vào thủy sản nước ngọt, An Giang không còn là một điểm sáng cho cá ở Việt Nam.

Trong năm 2000, gần 4 trong 10 cá nội địa bắt được ở Việt Nam đến từ tỉnh nầy.  Ngày nay, nó chỉ còn dưới 1 trong 10.

An Giang có thể có sự sụt giảm lớn nhất trong số cá đánh được, nhưng không phải là tỉnh duy nhất.  Tất cả 5 tỉnh nội địa khác ở ĐBSCL cũng sụt giảm từ 1 đến 9% trong thời kỳ từ 2001 đến 2020.

Từ năm 1995 đến 2001, số thủy sản đánh được từ các tỉnh nội địa gia tăng nhưng chiều hướng đi lên đã bị gián đoạn kể từ năm 2001.  Ngược lại, các tỉnh ven biển ở đồng bằng như Trà Vinh, Tiền Giang, Bến Tre, Kiên Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu và Cà Mau tất cả đều có số cá đánh được tăng trưởng tích cực trong thời kỳ từ 1995 đến 2020.

Thay đổi khí hậu, đập và đê chịu trách nhiệm

Trong những năm gần đây, mực nước ở An Giang đã thấp hơn mức nó phải có rất nhiều vào lúc cao điểm của mùa mưa trong tháng 10.

 

Mùa lụt trong tỉnh thường bắt đầu từ giữa tháng 6 và kéo dài đến cuối tháng 11 với cao điểm trong tháng 9 hay 10, chuyên viên khí tượng Phan Minh Đạt của Trung tâm Tiên đoán Thủy Khí tượng An Giang nói.

Đỉnh lũ có hàng năm ở vùng An Giang từ năm 1990 đến 2000, nhưng nay đã giảm so với mức trung bình, nhất là trong thời kỳ từ 2011 đến 2020.  Thấp kỷ lục là năm 2015, ông nói.

Dữ kiện từ GSO cho thấy đỉnh lũ ở trạm Tân Châu và Châu Đốc trong tỉnh An Giang đã giảm dần mỗi năm với mức giảm sâu nhất trong các đợt hạn hán trong năm 2015-2016 và 2020.

Các giới chức và chuyên viên đồng ý rằng mực nước liên hệ đến số cá đánh được ở ĐBSCL.

Trần Anh Dũng, giám đốc Sở Ngư nghiệp An Giang, nói đỉnh lũ dao động từ năm 2010 đến 2020 được quy cho thay đổi khí hậu, mưa ít ở thượng lưu và việc điều hành của các đập thủy điện ở thượng lưu.

Theo nhà nghiên cứu độc lập về hệ sinh thái ĐBSCL, Nguyễn Hữu Thiện, nước lũ thấp hơn do hạn hán và việc điều hành đập gây ra là những nguyên nhân quan trọng đưa đến sự sụt giảm của số cá.

“Trong số các yếu tố đưa đến sự sụt giảm số cá đánh được, đánh cá bừa bãi ít quan trọng nhất nhưng cũng có trách nhiệm nhiều nhất,” ông nói.

“Các loại cá trắng di chuyển về phía thượng lưu hàng năm đến Cambodia hay miền hạ và trung Lào để sinh sản.  Sau đó, trứng và cá con trôi theo nước lũ vào đầu mùa để vào ĐBSCL, nơi chúng đến các sông, đồng lúa bị ngập và các mương, nơi chúng có thể tìm thấy thực phẩm và lớn lên.”

“Nguyên nhân lớn nhất của sụ sụt giảm của cá trắng là mực nước thấp.  Trong những năm gần đây, lưu vực Mekong trải qua hạn hán nghiêm trọng, khiến mực nước xuống thấp,” nhà nghiên cứu nói thêm.

Hồ Tonle Sap ở Cambodia là nơi sinh sản quan trọng cho thủy sản vào đầu mùa mưa, nhưng trong những năm gần đây, mực nước quá thấp nên không chảy vào hồ, vì thế số trứng cá rất ít.

“Lũ lụt lớn cung cấp nơi cư trú tốt hơn và thêm thực phẩm cho cá để lớn.  Trong những năm gần đây, khi lưu vực Mekong bị hạn hán nghiêm trọng với mực nước thấp, cá ở trong sông, và không có đất ngập nước, vì thế chúng lớn ít.  Mặc dù có lũ trễ trong mùa, số trứng cá và cá con di chuyển đến ĐBSCL rất ít vì cá không thể đẻ trứng vào đầu mùa lũ,” nhà nghiên cứu Thiện nói.

“Cá cũng bị ảnh hưởng bởi các hệ thống đê bao trong việc canh tác lúa cao sản ở ĐBSCL.

“Các đập thủy điện cũng là một đe dọa lớn dối với cá trắng trong lưu vực Mekong.  Chúng ngăn sông Mekong và ngăn chận cá di chuyển đến thượng lưu để sinh đẻ.”

Các đập trong tương lai sẽ gây thêm nguy hại

Đập Don Sahong ở biên giới Lào-Cambodia, bắt đầu hoạt động từ tháng 11 năm 2020, sẽ tạo đe dọa lớn đối với thủy sản vì đập nầy nằm ở nơi nút thắt, là con đường duy nhất mà cá có thể đi trong mùa khô, từ Cambodia đến hạ Lào để đẻ trứng, Thiện nói. [Lời người dịch:  Đập Don Sahong gồm có một lòng lạch thay thế cho Hou Sahong để cho cá đi.]

“Thái Lan cũng có dao động mực nước và cá sụt giảm vì các đập ở thượng lưu,” Pianporn Deetes, giám đốc Liên lạc và Chiến dịch Khu vực, Chương trình Đông Nam Á của International Rivers (Sông ngòi Quốc tế), nói.

“Cá không cần giấy nhập cảnh của Việt Nam hay Thái Lan để có thể bơi chung quanh.  Cái mà các đập ngăn chận các đường di chuyển, giữ hay xả nước chỉ để sản xuất điện, mà không cứu xét đến thiệt hại của hệ sinh thái, là một vấn đề và cần được sửa chữa càng sớm càng tốt,” cô nói.

Theo Trung tâm Stimson, tổ chức theo dõi hạ tầng cơ sở trong Mekong, 11 đập thủy điện ở thượng lưu được xây bởi 2 công ty Trung Hoa.

Mặc dù có nhiều cố gắng, không thể liên lạc với họ để có ý kiến.  Một email được gởi đến địa chỉ của phát ngôn nhân của 1 công ty bị trả lại, trong khi công ty kia không có trang mạng với các chi tiết để báo chí liên lạc.  Danh sách của công ty sau trên Bloomberg đưa đến một trang mạng không có liên quan đến thủy điện và năng lượng.

‘Những ngày vàng son’ đã qua từ lâu

Khi ĐBSCL đã bị lấy đi nước lũ của nó, các sông cạn tàn phá thủy sản và các cộng đồng ở địa phương dựa vào cá như nguồn thu nhập chánh.

“Những ngày vàng son khi tôi có một thu nhập kha khá từ việc bán cá trong đầu thập niên 2010s đã qua từ lâu,” ngư dân Kháng nói.

Thu nhập hàng ngày của ông tụt xuống từ 400.000 VNĐ (17 USD) mỗi ngày trong thập niên 2010s xuống còn 50.000-200.000 VNĐ hiện nay.

Giám đốc Deetes nói: “Chúng tôi đang thấy ít thuyền đánh cá hơn trong khu vực Mekong trong 10 năm qua.  Nhiều người không thể đánh cá nữa và phải đi đến các thành phố để tìm việc.”

Mặc dù thủy điện có thể cho các quốc gia bán điện ra ngoại quốc, nó tạo nên cái giá khổng lồ và một gánh nặng cho ngư dân tiểu qui mô và nông dân không có cơ hội để tham gia vào việc lấy quyết định “tốn kém” như thế.

Ngư dân Đức thường thu được khoảng 500.000 VND0 mỗi ngày bằng cách bán 30-40 kg cá bắt được từ hồ Bình Thiên, nhưng năm nay, ông chỉ được khoảng 200.000 VNĐ mỗi ngày.  Số cá giảm khiến ông chuyển sang thu hoạch trai 10 năm về trước, và ông chỉ đánh cá phụ thêm để kiếm thêm tiền nuôi gia đình 5 người.

Đức là người duy nhất trong số hàng ngàn người ở trong nước đã bỏ nghề thủy sản.

Trong số 10 gia đình ngư dân ở An Giang trong năm 2014, chỉ có 1 vẫn còn bám nghề trong năm 2020.

ĐBSCL, cung cấp hầu hết cá cho Việt Nam, là vùng với hầu hết người dân bỏ nghề đánh cá.

Trong năm 2016, 3 trong số 5 công nhân thủy sản ở trong nước đến từ ĐBSCL.  Từ năm 2006 đến 2016, 1 trong 5 công nhân thủy sản trên cả nước bỏ nghề, đa số từ đồng bằng.

Gần ¼ triệu công nhân thủy sản trong tuổi làm việc trong 12 tỉnh và 1 thành phố ở ĐBSCL bỏ nghề thủy sản trong thời kỳ 10 năm nầy, một sự mất mát 70% của cộng đồng đánh cá cả nước.

Các cộng đồng địa phương đang đối mặt với viễn cảnh u ám khi số cá không còn.

Không có đứa con nào của Kháng theo nghề của cha và tất cả đã đi đến tỉnh kỹ nghệ Bình Dương, nơi chúng tìm việc với thu thập ổn định trong các hãng xưỡng.

“Có rất ít gia đình dựa hoàn toàn vào đánh cá ở trong xã hiện nay, chỉ có người nghèo và không có đất lệ thuộc hoàn toàn vào nó,” ông nói.

Giới chức địa phương nói rằng đánh cá không còn cung cấp sinh kế khả chấp cho cư dân.

“Ngày nay, sản lượng cá nước ngọt không đóng góp nhiều cho kinh tế của tỉnh, nó chỉ là nguồn thực phẩm hàng ngày và cung cấp thêm cho người địa phương một ít thu nhập,” giám đốc thủy sản Dũng nói.

“An Giang đã khuyến khích phát triển việc nuôi cá từ năm 2000 để bù cho sự mất mất cá nước ngọt.  Những người chịu ảnh hưởng nhiều nhất bởi sư mất mát cá là người nghèo ở nông thôn kể cả những nhóm dân tộc thiểu số.”

Ông nói rằng một trong những biện pháp để giảm nhẹ ảnh hưởng của mất mát cá là huấn luyện công nhân trong vùng nông thôn để họ không lệ thuộc quá đáng vào việc đánh cá nước ngọt và có thể chuyển sang các nghề khác.

Những người khác nghĩ rằng điều quan trọng là quy trách nhiệm cho thủy điện.

“Khi hệ sinh thái bị hủy hoại bởi các dự án thủy điện, tôi không nghĩ các chánh phủ dùng tiền công cộng để giải quyết vấn đề,” giám đốc Deetes nói.

“Nó là làm thế nào để chúng ta quản lý viêc cai quản nước chung trong sông Mekong.  Các đập cần được điều hành tốt hơn, làm thế nào để chúng giữ hay xả nước theo mùa, tôn trọng dòng chảy môi trường và bản chất sinh thái ở hạ lưu.  Đó là cách để giải quyết vấn đề cội rễ và ngăn ngừa các đập tàn phá mới.”

SỐ CÁ ĐÁNH ĐƯỢC Ở CAMBODIA KHÔNG NHIỀU CHO NGƯ DÂN

 

(Cambodia’s Fish Catch Numbers Don’t Add Up for Fishers)

Sokummono Khan – Bình Yên Đông lược dịch

VOA Khmer – 17 December 2021

 

BATTAMBANG, CAMBODIA – Khi Puth Thavy 30 tuổi, ngư dân và anh em của anh thường trở lại làng mỗi ngày với 3 thuyền đầy cá, hay khoảng 200 kg.  Ngày nay, họ chỉ có thể được đầy một thuyền duy nhất.

“Việc đánh cá của chúng tôi quá tệ, tôi nghĩ nó đã giảm trên ½,” Thavy nói, nay 38 tuổi, khi anh và em anh bán số cá đánh được trong ngày cho một người trung gian ở nhà nổi nằm cạnh bờ của đồng lụt Tonle Sap.  “Chúng tôi già hơn, trong lúc cá ít hơn.”

Hai trong số 8 anh em của Thavy đã ngưng đánh cá, và họ đã rời thị trấn nhà.  Gia đình từ làng nổi Bak Prea trong tỉnh Battambang, nổi tiếng với bài hát cổ điển ở Cambodia trong thập niên 1960s, “Con gái của Ngư dân.”  Những ngày nầy, nhiều đứa con gái của làng đã rời nhà để có công việc tốt hơn.

Kinh nghiệm của Thavy phản chiếu cái mà các gia đình ngư dân khác trên hồ Tonle Sap nói với VOA Khmer và cái mà vô số ngư dân đã nói từ nhiều năm.  Số cá đánh được hàng ngày của họ đã giảm đều đặn, buộc nhiều người phải di chuyển để kiếm việc theo mùa hay bỏ nghề luôn.  Một phân tích dữ kiện có sẵn xác nhận có ít người đánh cá trên khắp Cambodia.  Nhưng các chỉ số khác cho thấy một chiều hướng khó khăn cho nhiều người tin rằng số cá đánh được ở Cambodia tăng gấp đôi trong 20 năm qua.

Puth Thavy, 38 tuổi, tạm nghỉ để ăn trưa trong ngày Chủ nhật tiêu biểu sau khi đi đánh cá ở tỉnh Battambang, ảnh chụp ngày 26 tháng 9 năm 2021.

[Ảnh: Khan Sokummono]

 

Làm thế nào để tổng số sản lượng cá tăng gấp đôi trong khi các gia đình đánh cá địa phương đang xuống dốc?  VOA phân tích dữ kiện của Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc (UN Food and Agriculture Organization (FAO)), Viện Thống kê và Quản lý Cá Quốc gia, phỏng vấn các chuyên viên thủy sản, các viên chức chánh phủ và các gia đình ngư dân địa phương để tìm ra cái đang thực sự xảy ra và tại sao.

Trong khi một số chuyên viên nghi ngờ các con số, một nhà nghiên cứu nói cả hai chiều hướng có thể có vì lối đánh cá mạnh mẽ.

“Số cá đánh được có thể gia tăng, nhưng tích trữ cá, hay số cá trong hệ thống vào một thời điểm, có thể giảm,” Jean Christopher-Diepart, một nhà nghiên cứu về những thay đổi ruộng đất trong khu vực Mekong nghiên cứu về Cải cách Thủy sản ở Cambodia được công bố trong năm 2016, nói.  “Họ có thể gia tăng số cá đánh được, nhưng không phải là cách khả chấp.  Cá họ đánh được trên căn bản bị loại ra khỏi hệ thống, chúng không thể tái sản xuất.”

Làng Bak Prea nằm bên cạnh đồng lụt Tonle Sap trong tỉnh Battambang ở tây bắc của Cambodia.  Nó là một trong những làng nổi nổi tiếng, với khoảng 460 gia đình đánh cá trong tỉnh Battambang, ảnh chụp ngày 26 tháng 9 năm 2021. [Ảnh: VOA Khmer]

XIN BẤM READ MORE ĐỂ ĐỌC TIẾP